Mô hình tôm – lúa ở Hồng Dân, Phước Long: lịch mùa vụ và gạo trên ruộng tôm

Mô hình tôm – lúa ở vùng Hồng Dân, Phước Long cũ là cách luân canh trên cùng một thửa ruộng: mùa khô, khoảng từ tháng 1 tới tháng 7, ruộng giữ nước mặn để nuôi tôm, chủ yếu tôm sú; mùa mưa, người ta xả mặn, chờ mưa rửa đất rồi trồng một vụ lúa, thường thu hoạch vào cuối năm. Nước mặn và nước ngọt được dùng luân phiên như hai nguồn tài nguyên theo mùa thay vì chống lại nhau.

Mô hình này gắn chặt với vùng chuyển đổi phía bắc quốc lộ 1 của tỉnh cũ, nay thuộc các xã Hồng Dân, Ninh Quới, Ninh Thạnh Lợi, Vĩnh Lộc, Phước Long, Vĩnh Phước, Vĩnh Thanh, Phong Hiệp và một phần các xã lân cận. Nhờ cách làm ít phân bón, hạn chế thuốc, gạo trồng trên ruộng tôm thường được giới thiệu là gạo sạch, trong đó có giống lúa mùa truyền thống Một bụi đỏ.

Lịch thời vụ trong bài là khung chung, mỗi năm có thể lệch theo mưa và độ mặn; kỹ thuật chi tiết nên theo khuyến cáo của ngành nông nghiệp địa phương.

Vì sao tôm – lúa ra đời ở vùng này

Vùng Hồng Dân, Phước Long nằm ở giữa hai thế giới nước. Mùa mưa, nước ngọt từ mưa và từ hệ thống kênh Quản Lộ – Phụng Hiệp đủ để làm lúa; mùa khô, nước mặn từ phía biển lấn vào kênh rạch, trồng lúa vụ hai rất rủi ro. Trước đây, phần lớn ruộng ở đây chỉ làm một vụ lúa mùa rồi bỏ trống mùa khô.

Khoảng đầu những năm 2000, khi vùng này được phép chuyển đổi một phần sang nuôi tôm, nông dân thử dùng nước mặn mùa khô để nuôi tôm trên chính ruộng lúa, rồi trả lại lúa vào mùa mưa. Kết quả là một mô hình tận dụng được cả hai mùa, thu nhập từ tôm cao hơn hẳn lúa vụ hai trước đây, mà vẫn giữ được vụ lúa.

Từ một sáng kiến tự phát, tôm – lúa dần được ngành nông nghiệp ghi nhận và khuyến khích như mô hình thích ứng với xâm nhập mặn, được giới nghiên cứu nhắc đến như ví dụ về “sống chung với mặn” ở đồng bằng sông Cửu Long.

Lịch một năm trên ruộng tôm – lúa

Bảng dưới phác lịch thời vụ thường gặp; năm mưa sớm hay muộn, mặn vào sớm hay muộn thì lịch dịch theo:

Điểm mấu chốt của cả năm là giai đoạn rửa mặn. Nếu mưa trễ hoặc ít, đất còn mặn, lúa cấy xuống sẽ chết hoặc kém; nếu cố cấy sớm, rủi ro tăng. Năm hạn mặn, nhiều hộ phải lùi lịch hoặc bỏ vụ lúa.

Kết cấu một thửa ruộng tôm – lúa

Mương bao. Xung quanh ruộng là một con mương sâu hơn mặt ruộng, rộng vài mét. Mương là nơi tôm trú khi trời nắng nóng hay mực nước trên trảng ruộng thấp, và là nơi giữ tôm, cá trong vụ lúa.

Trảng ruộng. Phần giữa ruộng là trảng, nơi trồng lúa vào mùa mưa và ngập nước nông để tôm kiếm ăn vào mùa khô.

Bờ bao và cống bọng. Bờ bao cao giữ nước, có cống hoặc bọng để lấy nước vào, xả nước ra. Bờ phải chắc để không rò mặn sang ruộng hàng xóm đang giữ ngọt, và để chống triều cường.

Ao ương. Nhiều hộ làm thêm ao ương nhỏ để ương tôm giống vài tuần cho cứng cáp trước khi thả ra ruộng, giúp tăng tỉ lệ sống.

Tỉ lệ diện tích. Tỉ lệ giữa mương và trảng ruộng ảnh hưởng tới cả năng suất tôm lẫn diện tích lúa. Mương quá rộng thì mất đất lúa; quá hẹp thì tôm thiếu chỗ trú. Mỗi hộ tự cân đối theo kinh nghiệm và khuyến cáo.

Gạo trên ruộng tôm: vì sao được gọi là gạo sạch

Sau vụ tôm, đất ruộng giàu chất hữu cơ từ thức ăn thừa, phân tôm, xác tảo. Lúa trồng trên đất này thường cần rất ít phân bón. Đồng thời, người trồng phải hạn chế thuốc bảo vệ thực vật, nhất là các loại độc với tôm, vì vụ tôm năm sau sẽ nuôi trên chính mảnh ruộng đó; nhiều hộ thả tôm càng xanh, cá trong mương ngay trong vụ lúa, càng không thể phun thuốc bừa.

Vì vậy gạo tôm – lúa được nhiều chương trình giới thiệu là gạo sạch, gạo hữu cơ hoặc gạo sinh thái. Một số vùng và doanh nghiệp đã làm chứng nhận hữu cơ, chứng nhận chỉ dẫn hoặc nhãn hiệu tập thể để bán với giá cao hơn. Gạo chỉ được gọi là hữu cơ chính thức khi có chứng nhận theo tiêu chuẩn; lời giới thiệu chung không thay được chứng nhận.

Giống lúa Một bụi đỏ là giống lúa mùa truyền thống, cây cao, thời gian sinh trưởng dài, chịu được điều kiện đất vùng tôm – lúa, được trồng nhiều ở Hồng Dân và được giới thiệu như sản phẩm đặc trưng của vùng. Bên cạnh đó, nhiều hộ chuyển sang trồng các giống lúa thơm chất lượng cao, ngắn ngày hơn, chịu mặn tốt hơn ở mức nhất định.

Con tôm trên ruộng lúa

Tôm trong mô hình tôm – lúa thường được thả với mật độ thấp, sống chủ yếu nhờ thức ăn tự nhiên trên ruộng, có bổ sung thức ăn công nghiệp ở mức vừa phải. Tôm sú là loài chính vì con lớn, giá trị cao; tôm thẻ cũng được thả ở một số nơi. Thu hoạch thường theo kiểu thu tỉa: đặt lú, đánh lưới bắt tôm lớn dần trong vụ thay vì thu một lần.

Năng suất tôm trên mỗi hecta thấp hơn nhiều so với ao thâm canh, nhưng chi phí cũng thấp, rủi ro mất trắng nhỏ hơn. Nhiều hộ coi vụ tôm là nguồn thu chính, vụ lúa là phần thêm và là cách giữ đất không bị mặn hoá. Một số hộ thả thêm cua, tôm càng xanh vào mương để có thêm thu nhập.

Rủi ro chính của con tôm ở đây là nắng nóng làm nước trên trảng ruộng nóng lên, độ mặn tăng cao cuối mùa khô, và dịch bệnh lan từ ruộng này sang ruộng khác qua kênh chung. Hộ làm tốt thường giữ mực nước đủ sâu, cải tạo mương kỹ, chọn giống có xét nghiệm và phối hợp với hàng xóm về lịch lấy nước.

Khó khăn của mô hình tôm – lúa

Dù được đánh giá là mô hình thích ứng, tôm – lúa có những khó khăn mà người làm nghề nhắc nhiều:

• Phụ thuộc mưa. Mưa trễ, mưa ít làm đất không đủ nhạt để trồng lúa; nhiều năm phải bỏ vụ lúa.
• Đất mặn hoá dần. Nếu vụ tôm kéo dài, giữ mặn quá lâu hoặc rửa mặn không đủ, đất mặn dần qua các năm, lúa năng suất kém.
• Sức hút của tôm thâm canh. Khi giá tôm tốt, một số hộ muốn bỏ lúa nuôi tôm quanh năm, làm phá vỡ lịch chung và ảnh hưởng tới hàng xóm giữ lúa.
• Đầu ra của lúa. Gạo tôm – lúa có chất lượng nhưng chưa phải lúc nào cũng bán được giá xứng đáng nếu không có chứng nhận và liên kết tiêu thụ.
• Lao động. Mô hình cần người ở lại canh ruộng, canh nước; nhiều gia đình thiếu lao động trẻ.

Các hợp tác xã, tổ hợp tác ở vùng này ra đời phần lớn để giải quyết những khó khăn đó: thống nhất lịch lấy nước, mua giống chung, liên kết bán gạo.

Tôm – lúa sau sáp nhập: vẫn là vùng chuyển đổi

Từ 7/2025, vùng tôm – lúa của Bạc Liêu cũ nằm trong tỉnh Cà Mau mới, cạnh những vùng tôm – lúa của Cà Mau cũ như vùng phía bắc giáp An Giang (Kiên Giang cũ). Ranh giới tỉnh cũ không còn, nên việc điều tiết nước, lịch thời vụ chung cho cả vùng chuyển đổi rộng lớn này có thể được tính đồng bộ hơn.

Với người đọc ngoài vùng, tên gọi quen thuộc như “tôm – lúa Hồng Dân”, “gạo Phước Long” vẫn được dùng trong thương mại và báo chí dù huyện cũ đã bỏ. Khi tìm hiểu nguồn gạo hay liên hệ hợp tác xã, nên hỏi theo cả tên xã mới lẫn tên vùng cũ để khỏi nhầm.

Người muốn mua gạo tôm – lúa làm quà hay kinh doanh nên chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ, có chứng nhận nếu được quảng cáo là hữu cơ, và tra thông tin hợp tác xã, cơ sở sản xuất trong danh bạ doanh nghiệp của trang.

Về dài hạn, câu hỏi lớn của vùng chuyển đổi không nằm ở tên tỉnh mà ở nước: mùa khô có xu hướng kéo dài, mưa đầu mùa thất thường, mặn có năm vào sớm. Mô hình tôm – lúa sinh ra để thích ứng, nhưng nó chỉ bền khi lịch nước được giữ chung cho cả cánh đồng. Một hộ phá lịch, giữ mặn quá lâu hay xả nước bẩn ra kênh, cả xóm chịu theo. Vì vậy các tổ hợp tác, hợp tác xã ở Hồng Dân, Phước Long cũ vẫn là nơi đáng tìm đến đầu tiên cho người muốn hiểu hay tham gia mô hình này.

Một ngày của người làm tôm – lúa giữa mùa tôm

Giữa mùa khô, một ngày của người làm tôm – lúa bắt đầu từ sáng sớm, khi trời còn mát. Việc đầu tiên là đi một vòng bờ ruộng, nhìn màu nước, xem tôm có nổi đầu, có tấp bờ bất thường không. Nếu có thức ăn bổ sung, cho ăn vào sáng sớm và chiều mát, rải dọc mương nơi tôm tập trung.

Giữa trưa nắng gắt, nước trên trảng ruộng nóng lên, tôm xuống mương sâu trú. Đây là lúc người nuôi lo nhất: nếu mực nước thấp, nước nóng quá mức, tôm có thể chết. Nhiều hộ lấy thêm nước vào lúc triều lên để giữ mực nước, đo độ mặn để chắc nước ngoài kênh không quá mặn so với ruộng.

Chiều tối là giờ đặt lú, đặt dớn bắt tôm lớn để bán, gọi là thu tỉa. Sáng hôm sau gom tôm, bán cho thương lái đến tận nơi hoặc chở ra vựa. Nhịp ấy lặp lại nhiều tháng, đều đặn và ít khi được nghỉ, cho tới khi xả mặn chuẩn bị vụ lúa. Người ngoài nhìn ruộng tôm – lúa tưởng nhàn, nhưng thực ra đây là nghề phải canh nước từng ngày.

Câu hỏi thường gặp

Ruộng tôm – lúa có nuôi tôm quanh năm được không?

Không theo đúng mô hình. Tôm – lúa dựa vào luân canh: tôm mùa khô, lúa mùa mưa. Nuôi tôm quanh năm sẽ làm đất mặn hoá, mất vụ lúa và có thể ảnh hưởng ruộng xung quanh. Việc chuyển sang chuyên tôm phải phù hợp quy hoạch vùng nuôi của tỉnh.

Gạo Một bụi đỏ có gì đặc biệt?

Đây là giống lúa mùa truyền thống, cây cao, thời gian sinh trưởng dài, hợp với điều kiện ruộng tôm – lúa vùng Hồng Dân. Hạt gạo được nhiều người khen dẻo, thơm nhẹ. Đặc điểm chính xác của từng lô gạo còn tuỳ cách canh tác, xay xát và bảo quản, nên nên mua ở nguồn tin cậy.

Mô hình tôm – lúa cần bao nhiêu vốn?

Thấp hơn nhiều so với nuôi tôm thâm canh, vì không cần lót bạt, quạt nước hay mật độ cao. Chi phí chính là cải tạo mương bờ, con giống, một ít thức ăn và vật tư trồng lúa. Con số cụ thể tuỳ diện tích, mức thâm canh và giá vật tư từng năm.

Nếu năm đó mưa trễ thì làm sao?

Nhiều hộ chờ đủ mưa rửa mặn mới cấy, chấp nhận lùi vụ. Một số chọn giống lúa ngắn ngày hơn để kịp thu hoạch trước khi mặn trở lại. Có năm hạn nặng, hộ bỏ vụ lúa và giữ ruộng ở trạng thái nuôi tôm quảng canh nhẹ, theo khuyến cáo của địa phương.

Có tham quan ruộng tôm – lúa được không?

Được, nếu đi cùng người địa phương hoặc liên hệ hợp tác xã. Mùa đẹp để xem lúa là khoảng tháng 10 – 12 khi lúa chín, mùa xem tôm là đầu năm. Đi trên bờ ruộng cần cẩn thận vì bờ nhỏ, trơn, và tôn trọng ruộng của người khác.

Tôm – lúa có phải mô hình riêng của Bạc Liêu không?

Không. Tôm – lúa có ở nhiều vùng ven biển đồng bằng sông Cửu Long như Cà Mau cũ, Kiên Giang cũ, Sóc Trăng cũ. Vùng Hồng Dân, Phước Long của Bạc Liêu cũ là một trong những nơi mô hình này phát triển sớm và được nhắc nhiều, cùng với sản phẩm gạo đặc trưng.