Ok Om Bok là lễ cúng trăng của người Khmer Nam Bộ, tổ chức vào đêm rằm tháng 10 âm lịch, khi mùa mưa sắp hết và lúa đã ngậm sữa. Người ta bày lễ vật ngoài sân, khấn tạ ơn mặt trăng đã cho mưa thuận gió hoà, rồi đút cốm dẹp cho trẻ con, thả đèn nước trên kênh. Những ngày quanh đó có đua ghe ngo, một sinh hoạt thu hút cả người Kinh, người Hoa cùng đi xem.
Ở vùng Bạc Liêu cũ, lễ cúng trăng diễn ra trong từng gia đình và ở sân các chùa Khmer, đông nhất là các sóc quanh phường Vĩnh Trạch, Hiệp Thành và các xã Châu Thới, Hưng Hội, Hồng Dân. Bài này đi qua ý nghĩa của lễ, trình tự một đêm cúng, chuyện cốm dẹp, đèn nước, ghe ngo, và những điều người đến xem lần đầu nên biết.
Ý nghĩa: tạ ơn mặt trăng vào cuối mùa nước
Tên gọi Ok Om Bok, theo cách giải thích phổ biến, gắn với hành động “đút cốm dẹp” — ambok trong tiếng Khmer là cốm dẹp. Người Khmer quan niệm mặt trăng là vị thần điều hoà mùa màng, đem nước và mưa đến cho ruộng đồng. Rằm tháng 10 âm lịch là lúc mùa mưa sắp dứt, nước bắt đầu rút, lúa trên đồng đã trổ đòng, gần tới mùa gặt. Cúng trăng vào thời điểm đó là để tạ ơn và cầu cho vụ lúa đầy.
Lễ cúng trăng vì vậy là lễ của nhà nông, gắn chặt với nhịp mưa nắng của đồng bằng. Nó không nằm trong nghi lễ chùa theo nghĩa hẹp, mà là lễ dân gian, được tổ chức ở sân nhà và sân chùa, có sư tham dự ở nhiều nơi. Truyện kể về con thỏ trên mặt trăng — tích một con thỏ hy sinh thân mình để dâng cho người tu hành — cũng thường được người lớn kể cho trẻ con nghe trong đêm cúng.
Cùng với Chôl Chnăm Thmây và Sene Đôlta, Ok Om Bok là một trong ba lễ lớn trong năm của người Khmer Nam Bộ. Nếu Chôl Chnăm Thmây là Tết mừng năm mới, Sene Đôlta là lễ nhớ ông bà, thì Ok Om Bok là lễ của mùa màng và cũng là lễ vui nhất cho trẻ em.
Vì gắn với mùa nước, lễ cúng trăng cũng nói lên một điều về vùng đất: ở Bạc Liêu, nước ngọt từ mưa là thứ quý. Vùng giồng của người Khmer phần lớn trồng lúa nhờ nước trời, mùa khô đất nhiễm mặn, không có nước tưới thì bỏ không. Một mùa mưa đủ và đều nghĩa là có lúa ăn cả năm, mưa thất thường là mất mùa. Lời tạ ơn mặt trăng đêm rằm vì thế không phải lời cầu chung chung, mà là lời của người đã sống nhờ trời qua nhiều thế hệ.
Trình tự một đêm cúng trăng
Mỗi nhà, mỗi sóc làm hơi khác nhau, nhưng một đêm cúng trăng điển hình ở vùng Bạc Liêu thường diễn ra theo các bước sau.
- Chiều rằm, các gia đình chuẩn bị lễ vật: cốm dẹp là món chính, kèm chuối, dừa, khoai lang, khoai môn, bánh, trái cây theo mùa, có nơi thêm nhang đèn và nước.
- Khi trăng lên, người ta dựng một chiếc bàn hoặc giàn tre ngoài sân, hướng về phía trăng mọc, bày lễ vật lên. Ở sân chùa, bàn lễ chung lớn hơn, nhiều gia đình cùng góp.
- Người lớn tuổi hoặc achar đứng ra khấn, mọi người ngồi chắp tay hướng về mặt trăng. Lời khấn tạ ơn mùa màng, cầu cho gia đình khoẻ mạnh, làm ăn được.
- Khi trăng lên cao, đứng bóng ngay trên đầu, lễ vật được hạ xuống. Người lớn gọi trẻ con lại, bốc cốm dẹp trộn chuối, dừa đút vào miệng từng đứa, vừa đút vừa hỏi điều ước.
- Sau phần đút cốm, cả nhà cùng ăn lễ vật, nói chuyện, chơi đùa dưới trăng. Ở chùa, có nơi tổ chức múa hát, văn nghệ, thả đèn nước trên ao chùa hoặc kênh gần đó.
Cảnh đút cốm dẹp là phần trẻ con chờ nhất và cũng là phần người ngoài thấy cảm động nhất: một cụ già vỗ lưng đứa cháu, hỏi nó ước gì, rồi lắng nghe câu trả lời như nghe điềm báo cho cả năm. Đó là lúc thấy rõ lễ này là lễ của gia đình chứ không chỉ là hội.
Cốm dẹp: món chính của đêm rằm
Cốm dẹp làm từ lúa nếp non vừa ngậm sữa. Người ta gặt lúa nếp sớm hơn bình thường, đem rang trong chảo gang hoặc nồi đất cho hạt chín và nở, rồi cho vào cối giã ngay khi còn nóng. Hạt nếp dưới chày dẹp lại thành những miếng mỏng, sau đó sàng sảy cho sạch vỏ trấu. Cốm dẹp ngon có màu xanh ngà, dẻo, thơm mùi lúa mới.
Ngày trước, giã cốm dẹp là việc cả xóm làm cùng nhau trong đêm trước lễ, tiếng chày nhịp đôi nhịp ba vang khắp sóc, thanh niên nam nữ có dịp gặp gỡ. Ngày nay nhiều nhà mua cốm làm sẵn, một số nơi dùng máy, nhưng ở các sóc vẫn còn những gia đình giữ cách giã tay, nhất là để làm lễ.
Cốm dẹp ăn kèm dừa nạo, chuối chín, đường, có khi trộn nước cốt dừa. Ngoài đêm cúng trăng, cốm dẹp còn thành món quà quê người Khmer mang biếu, và xuất hiện ở các chợ vùng Bạc Liêu, Sóc Trăng vào mùa lúa nếp. Nếu bạn đến đúng dịp, mua một gói cốm từ sóc là cách đơn giản để mang lễ hội về nhà.
Thả đèn nước, đèn gió: ánh sáng trên kênh rạch
Đêm Ok Om Bok còn có tục thả đèn nước, tiếng Khmer gọi là lòi pratíp. Đèn làm bằng thân chuối, tre, giấy màu, có khi đóng bằng gỗ hình chiếc thuyền, ngôi chùa, cắm nến hoặc đèn dầu, thả trôi trên sông, kênh hay ao chùa. Theo cách hiểu phổ biến, thả đèn là để tạ ơn thần nước, cũng để gửi đi những điều không may của năm cũ.
Ngoài đèn nước còn có đèn gió: những chiếc đèn trời làm bằng giấy, đốt lửa bên dưới cho bay lên. Đèn gió đẹp nhưng có nguy cơ cháy khi rơi xuống mái nhà, ruộng khô, nên ở nhiều nơi người tổ chức đã hạn chế hoặc tập trung thả ở khu vực an toàn. Nếu đi xem, nên nghe theo hướng dẫn của ban tổ chức về khu vực thả đèn.
Trong những năm có tổ chức lễ hội lớn, đèn nước được nhiều chùa, nhiều sóc làm công phu để trưng và thả, có cả đèn mô hình chùa, ghe ngo, rắn thần. Ánh đèn trôi chậm trên kênh lúc trăng lên cao là hình ảnh người Bạc Liêu nhớ nhất về mùa Ok Om Bok.
Đua ghe ngo: sức mạnh của cả sóc trên một chiếc ghe
Ghe ngo là chiếc thuyền dài, đóng từ một thân gỗ lớn hoặc ghép nhiều tấm, mũi và lái cong vút, sơn vẽ hoa văn rực rỡ, chở được vài chục tay bơi. Mỗi ghe thuộc về một chùa, một sóc; tay bơi là thanh niên trong sóc, tập luyện từ nhiều tuần trước mùa đua. Ghe được cất trong chùa quanh năm, trước khi hạ thủy có lễ cúng.
Đua ghe ngo gắn với lễ Ok Om Bok, diễn ra vào những ngày quanh rằm tháng 10 âm lịch. Giải đua ghe ngo lớn và nổi tiếng nhất vùng thường được tổ chức ở Sóc Trăng; các đội ghe từ những chùa vùng Bạc Liêu, Trà Vinh, Kiên Giang tham dự. Ở Bạc Liêu, những năm trước cũng có các giải đua cấp tỉnh hoặc cấp huyện trên sông, kênh lớn. Lịch tổ chức thay đổi theo từng năm, nhất là sau sáp nhập, nên hãy xem thông báo trước.
Xem đua ghe ngo, điều đáng chú ý không chỉ là đội nào thắng. Hãy nhìn nhịp bơi đều tăm tắp theo tiếng còi, tiếng mõ của người đứng giữa ghe; nhìn người ở mũi múa tay giữ nhịp; nghe tiếng hò reo từ hai bờ khi hai ghe kề mũi nhau. Đó là cả một sóc đặt danh dự lên một chiếc ghe dài.
Đi xem lễ Ok Om Bok ở vùng Bạc Liêu: những điều nên chuẩn bị
Lễ cúng trăng không có vé, không có lịch trình in sẵn; muốn xem trọn vẹn, cần một chút chuẩn bị và hiểu cách làm của người trong sóc.
- Xem lịch âm: rằm tháng 10 âm lịch thường rơi vào tháng 11 dương lịch. Đêm cúng là đêm rằm; đua ghe ngo, hội chợ (nếu có) diễn ra vài ngày quanh đó.
- Chọn nơi xem: các chùa Khmer lớn ở phường Vĩnh Trạch, phường Hiệp Thành, xã Châu Thới, Hưng Hội thường đông vui. Muốn xem cúng trong gia đình, cần được người quen trong sóc mời.
- Đến trước khi trăng lên: phần dựng bàn lễ, chuẩn bị đèn nước diễn ra lúc chạng vạng, đến muộn sẽ chỉ còn phần ăn uống.
- Giữ ý khi chụp ảnh: có thể chụp cảnh chung, nhưng không chen vào giữa bàn lễ, không chiếu đèn flash vào mặt người đang khấn.
- Mang theo áo mưa nhẹ: cuối mùa mưa vẫn có thể có mưa chiều; đường đất vào sóc có thể trơn.
- Cẩn thận khi xem đua ghe: bờ kênh đông người, đất mềm; đứng ở chỗ ban tổ chức chỉ định, trông trẻ nhỏ cẩn thận.
Người Khmer quý khách đến xem lễ, nhất là khi khách tỏ ra hiểu và tôn trọng. Một lời hỏi “Ở đây cúng lúc mấy giờ?”, một gói bánh mang tới góp, đôi khi mở ra cả một buổi tối được mời ngồi chung mâm.
Ok Om Bok xưa và nay: còn gì, đổi gì
Người lớn tuổi ở các sóc vùng Bạc Liêu kể rằng ngày xưa đêm cúng trăng gần như chỉ có trong gia đình và trong sóc: cả xóm giã cốm chung, bàn cúng dựng bằng tre ngoài sân, đèn nước làm từ bẹ chuối với nến tự đổ. Đua ghe là chuyện của những sóc có ghe, các đội ghe đi đua ở nơi khác bằng cách chèo hoặc kéo ghe theo đường kênh.
Ngày nay, phần lễ trong nhà vẫn còn nhưng gọn hơn, nhiều nhà mua cốm làm sẵn. Phần hội thì lớn hơn trước, có năm được tổ chức thành ngày hội văn hoá có sân khấu, gian hàng, thi đèn nước, thi ẩm thực. Khách từ các nơi đến xem đông, và lễ cúng trăng trở thành dịp để người ngoài biết đến văn hoá Khmer nhiều hơn.
Điều người trong sóc lo nhất là thế hệ trẻ đi làm xa, không về kịp đêm rằm, và kỹ năng giã cốm, làm đèn, đóng ghe dần ít người biết. Nhiều chùa đã chủ động mở lớp, giao cho thanh niên làm đèn nước để thi, giữ đội ghe tập luyện đều đặn. Một lễ hội sống được là nhờ những việc nhỏ như vậy chứ không chỉ nhờ ngày hội lớn.
Câu hỏi thường gặp
Ok Om Bok có phải là Tết Trung thu của người Khmer không?
Có điểm giống là cùng cúng trăng, trẻ con được vui, nhưng thời điểm khác nhau: Trung thu là rằm tháng 8, Ok Om Bok là rằm tháng 10 âm lịch. Ý nghĩa cũng khác: Ok Om Bok là lễ tạ ơn mùa nước, gắn với vụ lúa sắp gặt của người Khmer.
Người không phải người Khmer có được tham gia cúng trăng không?
Ở sân chùa, khách đến xem và ngồi cùng thường được chào đón. Phần khấn và đút cốm dẹp là của gia đình, khách không nên tự làm thay mà chờ người trong nhà mời. Nếu được mời đút cốm cho một đứa trẻ, đó là dấu hiệu bạn được coi như người nhà.
Cốm dẹp để được bao lâu, mang đi xa được không?
Cốm dẹp tươi mềm, dễ hút ẩm và hỏng, chỉ nên ăn trong vài ngày, giữ kín, để nơi mát. Muốn mang đi xa, chọn loại đã rang khô kỹ, đóng gói kín, và ăn sớm. Cốm có mùi lạ, chua hay mốc thì bỏ, không nên tiếc.
Tại sao giải đua ghe ngo lớn lại ở Sóc Trăng chứ không phải Bạc Liêu?
Sóc Trăng có cộng đồng Khmer đông và giải đua trên sông Maspero đã thành truyền thống lâu năm, thu hút đội ghe từ nhiều tỉnh. Bạc Liêu có các đội ghe của chùa địa phương tham gia giải đó, và có năm tổ chức giải riêng. Hai vùng chung một nền văn hoá Khmer nên đội ghe qua lại là chuyện thường.
Thả đèn gió có bị cấm không?
Quy định thay đổi theo từng địa phương và từng năm. Đèn trời có nguy cơ gây cháy nên nhiều nơi hạn chế, chỉ cho thả ở khu vực tập trung có người giám sát. Muốn thả, hãy hỏi ban tổ chức hoặc chùa nơi bạn dự lễ, và tuyệt đối không thả gần mái lá, kho rơm, ruộng khô.
Ok Om Bok năm nay rơi vào ngày nào dương lịch?
Lễ chính luôn là đêm rằm tháng 10 âm lịch, tức thường vào nửa đầu hoặc giữa tháng 11 dương lịch. Bạn tra lịch âm của năm đó để biết ngày chính xác; các hoạt động phụ như đua ghe, hội chợ có thể diễn ra trước hoặc sau vài ngày.