Chôl Chnăm Thmây, nghĩa là “vào năm mới”, là Tết cổ truyền của người Khmer, diễn ra ba ngày vào giữa tháng 4 dương lịch, thường rơi vào khoảng ngày 13 đến 16 tùy năm theo lịch Khmer. Ba ngày Tết gắn với ba việc chính: rước Đại lịch đón năm mới, đắp núi cát ở sân chùa, và tắm tượng Phật, tắm cho ông bà cha mẹ.
Ở vùng Bạc Liêu cũ, mùa Chôl Chnăm Thmây là mùa sân chùa Khmer đông nhất: người đi làm xa về quê, nhà nhà mang cơm đến chùa, buổi tối có múa lâm thôn, hát dù kê. Tết rơi vào cuối mùa khô, khi ruộng đã gặt xong và nông dân có thời gian nghỉ. Bài này giải thích từng ngày Tết làm gì, ý nghĩa các nghi thức và những gì người đến dự nên biết.
Vì sao Tết Khmer rơi vào tháng 4
Người Khmer tính năm mới theo lịch riêng, gốc từ lịch Ấn Độ, dựa trên vị trí mặt trời. Năm mới bắt đầu khi mặt trời chuyển sang cung Bạch Dương, thời điểm này rơi vào giữa tháng 4 dương lịch. Đây cũng là lúc mùa khô ở Nam Bộ sắp hết, lúa mùa đã gặt xong, đồng ruộng nghỉ, chuẩn bị đón mưa đầu mùa.
Tết Khmer vì vậy cùng thời điểm với Tết năm mới của Thái Lan, Lào, Campuchia, Myanmar — những nước dùng lịch có chung gốc. Giờ khắc chính xác của thời điểm giao năm mỗi năm một khác, được các vị sư và achar tính theo lịch, và thông báo cho bà con để chuẩn bị lễ rước.
Tháng 4 ở Bạc Liêu là lúc nắng gắt nhất, đồng ruộng vùng giồng khô nứt, kênh rạch nhỏ cạn nước. Đó cũng là lúc người nông dân rảnh tay nhất trong năm: lúa đã vào bồ, chưa tới lúc làm đất cho vụ mới. Tết rơi vào khoảng nghỉ này nên kéo dài thong thả, người ta có thời gian đi chùa, thăm họ hàng, vui chơi nhiều ngày mà không lỡ việc đồng.
Năm nào Tết rơi vào ngày nào, người Khmer ở Bạc Liêu biết qua chùa. Người ngoài muốn đi dự thì xem lịch nghỉ Tết Khmer hằng năm mà các tỉnh có đông đồng bào Khmer thường công bố, hoặc hỏi trực tiếp ở chùa gần nơi mình định đến.
Ngày thứ nhất: Sangkran, rước Đại lịch đón năm mới
Ngày đầu tiên gọi là Chôl Sangkran Thmây. Từ sáng sớm, các gia đình dọn dẹp nhà cửa, mặc quần áo mới, chuẩn bị lễ vật, nhang đèn, hoa, trái cây mang đến chùa. Vào giờ giao năm đã được tính, mọi người tập trung ở chùa làm lễ rước Maha Sangkran — thường được gọi là rước Đại lịch, tượng trưng cho việc đón năm mới và vị thần cai quản năm mới.
Đoàn rước đi quanh chính điện ba vòng, có trống, có nhạc ngũ âm, có người cầm lọng che. Sau đó là phần lễ trong chính điện, sư tụng kinh chúc phúc. Ở nhà, nhiều gia đình bày bàn cúng ngoài sân hoặc trước cửa để đón năm mới, với đèn nến, nhang, hoa và nước thơm.
Buổi chiều và tối ngày đầu năm là lúc vui chơi bắt đầu: thanh niên tụ tập ở sân chùa, có các trò dân gian như ném khăn (chơi bằng một chiếc khăn quấn tròn), kéo co, nhảy bao bố; buổi tối múa lâm thôn, hát dù kê, có nơi có nhạc hiện đại. Người đi làm xa về thăm nhà gặp nhau ở chính sân chùa này.
Ngày thứ hai: Vonabot, dâng cơm và đắp núi cát
Ngày thứ hai gọi là Vonabot. Buổi sáng, mỗi gia đình mang cơm, thức ăn đến chùa dâng sư; người Khmer gọi là dâng cơm cho sư vào buổi sáng, trước giờ ngọ. Đây cũng là dịp làm phước, góp công đức cho chùa, và cầu siêu cho ông bà đã khuất.
Hình ảnh đặc trưng nhất của ngày này là đắp núi cát. Mọi người mang cát đến chùa, đắp thành những ngọn núi nhỏ trong sân, thường có một núi lớn ở giữa và các núi nhỏ ở bốn hướng, cắm cờ giấy, hoa, nhang. Theo cách giải thích phổ biến, núi cát tượng trưng cho núi Tu Di trong vũ trụ quan Phật giáo, mỗi hạt cát góp vào là một việc thiện; cũng có cách hiểu gắn với việc mang cát đến bồi đắp nền chùa, vốn hay bị lún sau mùa mưa.
Ở nhiều chùa, việc đắp núi cát được tổ chức thành hội thi, các nhóm thanh niên trang trí núi cát công phu. Buổi tối ngày thứ hai tiếp tục có văn nghệ. Đây là ngày đông người nhất trong ba ngày Tết, vì vừa có phần lễ vừa có phần hội, cả người Kinh, người Hoa trong vùng cũng đến xem.
Ngày thứ ba: Lơng Sak, tắm tượng Phật và tắm cho ông bà
Ngày cuối cùng gọi là Lơng Sak. Buổi sáng có lễ tắm tượng Phật trong chùa: người ta dùng nước thơm, thường nấu từ các loại hoa, lá, có khi pha nước trầm, rưới lên tượng Phật. Sau đó là lễ tắm cho các vị sư.
Về nhà, con cháu tắm cho ông bà, cha mẹ — thường là rưới nước thơm lên tay, lên vai — để tỏ lòng hiếu thảo và cầu chúc sức khoẻ, sống lâu. Đây là nghi thức nhỏ mà ý nghĩa sâu: người lớn tuổi nhận lời chúc của con cháu, đáp lại bằng lời chúc phúc cho cả năm.
Từ tục tắm Phật, tắm ông bà mà có tục té nước trong những ngày Tết: người ta té nước vào nhau như một lời chúc mát mẻ, may mắn giữa cái nóng cuối mùa khô. Té nước vui nhưng có giới hạn: không té vào người lớn tuổi, sư, người không muốn tham gia, không dùng nước bẩn hay nước đá. Khách đến xem nên vui vẻ nếu bị té nhẹ, và chuẩn bị túi chống nước cho điện thoại.
Múa lâm thôn, hát dù kê: phần hội của những đêm Tết
Văn nghệ là phần không thể thiếu của Tết Khmer, cũng là phần dễ cho người ngoài tham gia nhất. Những tiết mục thường gặp ở sân chùa vùng Bạc Liêu gồm:
- Múa lâm thôn (rom vong): điệu múa vòng tròn, nam nữ đi theo vòng quanh một chiếc bàn hoặc cây cột, tay uốn theo nhạc. Động tác đơn giản, khách được mời vào vòng thường bắt chước được ngay.
- Múa sa dăm, múa chằn: những điệu múa có nhân vật, mặt nạ, mang tính trình diễn, thường do đội văn nghệ của sóc biểu diễn.
- Dù kê: loại hình sân khấu ca kịch của người Khmer Nam Bộ, hát lời Khmer, có tích truyện, có nhạc đệm; vài đoàn nghệ thuật Khmer ở đồng bằng có biểu diễn dù kê trong mùa lễ.
- Nhạc ngũ âm (pin peat): dàn nhạc gõ gồm đàn thuyền, cồng, trống, kèn, chơi trong nghi lễ và trong một số tiết mục múa.
- Trò chơi dân gian: ném khăn (chol chhoung), kéo co, đập niêu, thường diễn ra ban ngày ở sân chùa, có thưởng nhỏ.
Những tiết mục trên có ở nhiều chùa nhưng không chùa nào có đủ cả. Muốn xem dù kê hay múa có mặt nạ, nên hỏi trước xem năm đó chùa nào mời đoàn biểu diễn.
Đi dự Tết Khmer ở Bạc Liêu: chọn nơi và giữ ý
Gần như sóc Khmer nào trong vùng cũng ăn Tết ở chùa của mình, nên muốn dự thì chỉ cần đến một ngôi chùa Khmer trong ba ngày Tết. Các chùa lớn ở phường Vĩnh Trạch, phường Hiệp Thành (như chùa Xiêm Cán), xã Châu Thới, Hưng Hội, Hồng Dân thường đông người, nhiều hoạt động. Chùa nhỏ ở sóc xa thì yên tĩnh hơn, dễ trò chuyện với người trong sóc.
Trang phục nên lịch sự, kín đáo, nhất là khi vào chính điện. Nếu mang quà đến chùa, có thể mang bánh trái, nước uống, hoặc góp vào hòm công đức. Muốn chụp ảnh lễ rước hay lễ tắm Phật, đứng ở vòng ngoài, không chen vào đoàn rước.
Trong ba ngày Tết, nhiều cơ sở của người Khmer nghỉ làm, chợ sóc có thể vắng. Đường vào chùa đông xe, nên gửi xe ở chỗ người tổ chức chỉ dẫn. Buổi tối, nếu dự văn nghệ đến khuya, chú ý đường về và không lái xe sau khi uống rượu bia — chuyện tai nạn mùa lễ ở đồng bằng không hiếm.
Chuẩn bị Tết trong nhà người Khmer
Trước Tết vài ngày, các gia đình Khmer dọn dẹp nhà cửa, quét vôi, sửa hàng rào, mua sắm quần áo mới cho trẻ con. Phụ nữ làm bánh: bánh tét Khmer (num ansom) gói lá chuối, nhân chuối hoặc đậu, mỡ; bánh gừng chiên giòn; bánh ít; các loại bánh làm từ bột gạo, nước cốt dừa và đường thốt nốt. Bánh vừa để cúng vừa để mang lên chùa và biếu hàng xóm.
Trong nhà, nhiều gia đình bày một bàn thờ nhỏ đón năm mới ở trước nhà hoặc trong gian chính, có đèn nến, nhang, hoa, trái cây, nước thơm. Bàn này để đón vị thần năm mới theo quan niệm truyền thống, khác với bàn thờ ông bà. Những gia đình có người thân đã khuất mà tro cốt gửi ở chùa thì chuẩn bị thêm đồ cúng mang lên tháp.
Người đi làm xa thường cố về trước ngày đầu năm. Xe khách từ các tỉnh Đông Nam Bộ về miền Tây những ngày đó đông hơn thường lệ; nếu bạn cũng định đi Bạc Liêu đúng dịp này, nên đặt vé sớm. Ở sóc, những ngày trước Tết là lúc dễ thấy cảnh gói bánh, làm cốm, sửa chùa nhất, nhiều khi còn sinh động hơn chính ngày Tết.
Chôl Chnăm Thmây khác Tết Nguyên đán ở những điểm nào
Người mới tìm hiểu hay đặt Tết Khmer cạnh Tết Nguyên đán để so. Điểm khác dễ thấy nhất là thời điểm: Tết Nguyên đán theo âm lịch, rơi vào cuối tháng 1 hoặc tháng 2 dương lịch; Tết Khmer theo lịch dựa trên mặt trời, cố định quanh giữa tháng 4. Điểm khác thứ hai là trung tâm của Tết: Tết Nguyên đán xoay quanh gia đình và bàn thờ tổ tiên trong nhà, còn Tết Khmer xoay quanh ngôi chùa của sóc.
Cách chúc Tết cũng khác. Người Kinh đi chúc Tết từng nhà, lì xì trẻ con; người Khmer gặp nhau đông đủ nhất ở sân chùa, chúc nhau trong lúc dâng cơm, đắp núi cát, và con cháu tắm cho ông bà như một nghi thức mừng tuổi. Món ăn Tết cũng khác: bánh tét Khmer, bánh gừng, bánh ít thay cho bánh chưng, dưa hành.
Ở vùng sống chung như Bạc Liêu, hai cái Tết bổ sung cho nhau. Nhiều gia đình Khmer ăn cả Tết Nguyên đán theo nhịp chung của xã hội, rồi tháng 4 lại ăn Tết của mình. Với người làm công, người đi làm xa, điều này có nghĩa là hai lần về quê trong năm, và với hàng xóm người Kinh, là thêm một mùa lễ để chung vui.
Câu hỏi thường gặp
Người Khmer ở Bạc Liêu có được nghỉ làm dịp Chôl Chnăm Thmây không?
Theo quy định về ngày nghỉ của đồng bào dân tộc thiểu số, người lao động có thể được nghỉ thêm vào ngày Tết cổ truyền của dân tộc mình, tùy thoả thuận và quy định nơi làm việc. Học sinh người Khmer ở nhiều địa phương được nghỉ học. Chi tiết nên xem văn bản hiện hành và nội quy từng cơ quan, trường học.
Người Kinh có ăn Tết Khmer cùng không?
Ở các vùng sống xen kẽ, nhiều gia đình người Kinh, người Hoa đến chùa Khmer xem đắp núi cát, dự văn nghệ, chúc Tết hàng xóm. Chúc Tết người Khmer bằng lời đơn giản, mang chút quà như bánh trái, là cử chỉ được quý. Không có quy định ai được dự, ai không.
Nước dùng để tắm tượng Phật nấu từ gì?
Thường là nước sạch nấu hoặc ngâm với các loại hoa thơm, lá thơm, có nơi thêm nước trầm, nước hoa. Mỗi chùa có cách chuẩn bị riêng, không có công thức chung. Người dự lễ thường mang chai nước thơm nhỏ của nhà mình đến góp.
Té nước ngày Tết Khmer có giống lễ té nước ở Thái Lan không?
Cùng nguồn gốc từ Tết năm mới theo lịch chung của vùng, nhưng ở Bạc Liêu quy mô nhỏ hơn nhiều, chủ yếu trong sân chùa và trong xóm, mang tính chúc tụng vui vẻ. Không có các cuộc té nước đường phố lớn như ở Bangkok hay Chiang Mai.
Đến chùa ngày Tết cần mang theo gì?
Trang phục lịch sự, kín vai; một ít bánh trái hoặc tiền để góp công đức nếu muốn; túi chống nước cho điện thoại; nước uống vì tháng 4 rất nóng; nón rộng vành. Nếu định ở lại xem văn nghệ buổi tối, mang thêm thuốc chống muỗi.
Ngày Tết Khmer có tổ chức đua ghe ngo không?
Không. Đua ghe ngo gắn với lễ Ok Om Bok vào rằm tháng 10 âm lịch, khi nước còn lớn. Tết Khmer tháng 4 là mùa khô, kênh rạch cạn, nên hoạt động chính là đắp núi cát, văn nghệ và trò chơi trên cạn.