Chùa Khmer ở vùng Bạc Liêu là chùa Phật giáo Nam tông, dễ nhận ra bởi mái nhiều tầng uốn cong đầu đao hình rắn thần Neak, chính điện đặt trên nền cao, quay về hướng đông, chung quanh có hàng cột mốc sema, sân rộng với nhà hội sala, tháp cốt và hàng thốt nốt. Ngôi chùa Khmer lớn và được nhắc tới nhiều nhất trong vùng là chùa Xiêm Cán ở Vĩnh Trạch Đông cũ, nay thuộc phường Hiệp Thành.
Đi qua vài ngôi chùa, người ta dễ thấy chùa nào cũng “giống nhau”. Thật ra mỗi bộ phận đều có tên, có công năng và có lý do đặt ở đúng chỗ đó. Bài này giúp bạn đọc được một ngôi chùa Khmer: từ cổng vào tới chính điện, từ những bức tượng trên mái tới mảnh sân sau, kèm những điều nên giữ khi tham quan.
Vì sao chùa là trái tim của sóc Khmer
Với người Khmer Nam Bộ, ngôi chùa gắn với cả vòng đời một con người. Trẻ con đến chùa học chữ Khmer, thanh niên vào chùa tu học một thời gian, đám cưới mời sư tụng kinh chúc phúc, người mất được hoả táng và gửi tro cốt trong tháp ở sân chùa. Vì thế mỗi sóc lớn đều có chùa, và việc dựng, sửa chùa do cả cộng đồng góp công góp của qua nhiều thế hệ.
Chùa cũng là nơi cộng đồng tự quản lý việc chung. Ban quản trị chùa gồm các vị sư và người cao tuổi có uy tín; vị achar là người am hiểu lễ nghi, đứng ra hướng dẫn bà con trong các dịp cúng. Chiếc ghe ngo của sóc thường được cất dưới mái che trong khuôn viên chùa, đến mùa đua mới hạ thủy.
Hiểu vị trí đó thì sẽ hiểu vì sao người Khmer giữ chùa rất kỹ, và vì sao khách vào chùa nên cư xử như vào một ngôi nhà chung của cả xóm chứ không phải một điểm tham quan thuần tuý. Chùa mở cửa đón khách, nhưng trước hết vẫn là nơi sinh hoạt hằng ngày của người trong sóc.
Chính điện: nền cao, mái nhiều tầng và hướng đông
Chính điện, tiếng Khmer gọi là vihear, là công trình quan trọng nhất, thường đứng giữa khuôn viên trên một nền đắp cao, có bậc thang lên. Theo truyền thống, chính điện quay về hướng đông. Bên trong đặt tượng Phật Thích Ca, thường là tượng ngồi lớn, người Khmer Nam tông chỉ thờ Phật Thích Ca chứ không thờ nhiều vị như chùa Bắc tông.
Mái chính điện là chỗ dễ nhận ra nhất: hai hoặc ba lớp mái chồng lên nhau, độ dốc lớn, các đầu mái vươn cao thành hình đầu rắn thần Neak. Đỉnh nóc có khi gắn chóp nhọn. Cột hiên và đầu cột thường có tượng tiên nữ Kayno hoặc chim thần Krud (Garuda) như đang đỡ mái. Màu chủ đạo là vàng, cam, đỏ, xen trắng.
Quanh chính điện thường có tám viên đá hoặc khối xây hình lá gọi là sema, đặt ở tám hướng, đánh dấu ranh giới khu vực thiêng của chính điện; phía dưới có khi có thêm một viên ở giữa. Bạn để ý sẽ thấy những “tháp nhỏ” nằm rải đều quanh nền: đó chính là chỗ đặt sema, không phải mộ.
Sala, sân chùa, tháp cốt và hàng thốt nốt
Sala là nhà hội, thường là một ngôi nhà lớn, rộng, ít vách, nằm cạnh chính điện. Đây là nơi bà con tụ họp trong ngày lễ, nơi dọn cơm dâng sư, nơi ngồi nghe tụng kinh, và ở nhiều chùa còn là lớp học chữ Khmer. Khách đến chùa ngày thường có thể gặp vài cụ già ngồi nghỉ, nói chuyện ở sala.
Tháp cốt là những tháp nhỏ nhiều tầng, có chóp nhọn, dựng trong sân chùa để đựng tro cốt người đã khuất. Có tháp đơn giản, có tháp được trang trí công phu, tuỳ gia đình. Gần đó có thể có lò hoả táng của chùa. Khách nên đi nhẹ, không ngồi lên bệ tháp, không chụp ảnh đùa bên cạnh.
Cây thốt nốt và cây bồ đề gần như luôn có trong khuôn viên chùa Khmer. Hàng thốt nốt cao vút, tán tròn, là hình ảnh quen của mọi sóc. Ngoài ra còn có tăng xá — nơi ở của các vị sư, nhà bếp, và ở chùa lớn là nhà để ghe ngo. Khuôn viên thường rộng, có hàng rào và cổng chính nhiều tầng mái, trang trí tượng rắn thần hoặc chằn Yeak đứng gác hai bên.
Tượng trên mái và quanh sân: mỗi nhân vật một câu chuyện
Rắn thần Neak (Naga). Thân rắn chạy dọc mái hoặc tay vịn cầu thang, đầu có năm, bảy hoặc chín đầu xoè ra. Trong truyền thuyết Khmer, Neak gắn với nguồn nước và nguồn gốc dân tộc, đồng thời là vị che chở cho Đức Phật khi thiền định giữa mưa bão.
Chim thần Krud. Thân người đầu chim, cánh dang, thường đứng ở đầu cột hoặc góc mái như đang đỡ cả ngôi điện. Đây là nhân vật đến từ thần thoại Ấn Độ, được người Khmer thu nhận vào trang trí chùa.
Tiên nữ Kayno. Nửa người nửa chim, dáng múa, thường chắp tay, đặt ở đầu cột hiên. Kayno tượng trưng cho cái đẹp, sự an lành, gần gũi với điệu múa truyền thống.
Chằn Yeak. Tượng to, mặt dữ, răng nanh, tay cầm gậy, thường đứng hai bên cổng hoặc đỡ chân tường. Yeak trong văn hoá Khmer là sức mạnh được thuần hoá, đứng gác bảo vệ ngôi chùa.
Reahu. Chỉ có phần đầu và hai tay, miệng như đang nuốt một vầng tròn — tích Reahu nuốt mặt trăng, mặt trời, dùng để giải thích nhật thực, nguyệt thực. Thường thấy ở trán cổng hoặc đầu hồi.
Tranh tường bên trong chính điện. Thường vẽ các tích về cuộc đời Đức Phật, từ lúc đản sinh tới khi thành đạo, để người không biết chữ cũng theo được câu chuyện. Đứng trước một bức tranh, hỏi vị sư hay achar, bạn sẽ được nghe kể lại tích đó.
Chùa Xiêm Cán và những ngôi chùa đáng ghé trong vùng
Chùa Xiêm Cán (người địa phương còn gọi là chùa Xiêm Cáng) nằm ở ấp Biển Đông A, xã Vĩnh Trạch Đông cũ, nay thuộc phường Hiệp Thành, cách trung tâm phường Bạc Liêu không xa theo hướng ra biển. Theo nhiều tài liệu, chùa được dựng từ cuối thế kỷ 19 và đã qua nhiều lần trùng tu, mở rộng. Khuôn viên rộng, nhiều công trình, có tháp, sala và những dãy tượng mô tả cuộc đời Đức Phật, nên thường được giới thiệu là ngôi chùa Khmer tiêu biểu của Bạc Liêu.
Ngoài Xiêm Cán, các sóc ở phường Vĩnh Trạch, các xã Châu Thới, Hưng Hội, Hồng Dân, Ninh Quới đều có chùa Khmer, nhiều ngôi có tuổi đời lâu, quy mô vừa phải, ít khách nên giữ được không khí yên tĩnh của sóc. Tên chùa thường có hai cách gọi: tên Khmer phiên âm và tên tiếng Việt theo địa danh, nên khi hỏi đường, hỏi theo tên ấp, tên sóc dễ hơn.
Gần đó, ở xã Châu Thới (gồm xã Vĩnh Hưng cũ) còn có tháp Vĩnh Hưng, một tháp gạch cổ thuộc văn hoá Óc Eo, có niên đại sớm hơn các chùa Khmer hiện nay nhiều thế kỷ. Đây không phải chùa đang sinh hoạt mà là di tích khảo cổ, nhưng cho thấy vùng đất này có người ở từ rất sớm.
Tham quan chùa Khmer đúng phép: các bước đơn giản
Chùa Khmer thường mở cổng cả ngày, khách vào tự do. Vài việc nhỏ dưới đây giúp bạn không làm phiền người trong chùa và được đón tiếp vui vẻ hơn.
- Ăn mặc kín vai, không mặc quần quá ngắn; nếu đi xe máy thì cởi áo khoác, mũ trước khi vào sân trong.
- Đến chính điện, cởi giày dép để ở chân bậc thang; bước vào trong đi nhẹ, nói nhỏ.
- Không trèo lên bệ tượng, không chạm vào tượng Phật; khi ngồi, không duỗi chân hướng về phía tượng hoặc phía sư.
- Gặp sư thì chắp tay chào; phụ nữ tránh chạm vào người sư, nếu muốn dâng vật gì thì đặt lên khay hoặc nhờ người nam đưa giúp.
- Không tự ý chụp ảnh khi đang có lễ hoặc khi sư đang tụng kinh; ngày thường muốn chụp bên trong chính điện thì hỏi trước.
- Muốn góp công đức thì có hòm công đức đặt sẵn; không đưa tiền tận tay sư khi không có người trong chùa hướng dẫn.
- Buổi trưa sư thọ trai (khoảng trước 12 giờ, sau đó không ăn), nên tránh đến làm phiền vào giờ này.
Những điều trên không phải luật cứng ghi ở cổng mà là phép lịch sự người Khmer mong khách hiểu. Làm đúng, bạn sẽ thấy người trong chùa sẵn lòng chỉ cho xem tranh, kể tích, thậm chí mời ngồi uống nước ở sala.
Ngôi chùa đổi thay theo thời gian
Nhiều chùa Khmer trong vùng đã được xây lại bằng bê tông trong vài chục năm gần đây, thay cho kết cấu gỗ, gạch cũ. Hình thức mái, tượng vẫn giữ theo truyền thống, nhưng màu sơn tươi hơn, quy mô lớn hơn. Có người tiếc vẻ cổ kính, có người cho rằng chùa phải bền để dùng lâu dài; đó là lựa chọn của chính cộng đồng.
Một số chùa được công nhận là di tích cấp tỉnh hoặc cấp quốc gia, việc trùng tu khi đó phải theo quy định bảo tồn di tích. Danh sách di tích và cấp xếp hạng có thể thay đổi sau sáp nhập tỉnh, nên muốn biết chùa nào đã được xếp hạng, hãy tra danh mục di tích hiện hành của tỉnh Cà Mau.
Điều ít thay đổi nhất là vai trò của chùa trong đời sống sóc. Mỗi dịp lễ lớn, sân chùa vẫn đông, sala vẫn đầy người, tiếng nhạc ngũ âm vẫn vang. Muốn thấy ngôi chùa “sống” chứ không chỉ là công trình, hãy đến vào những ngày đó.
Một ngày trong chùa: sư sống thế nào
Sư trong chùa Khmer sống theo giới luật Nam tông. Buổi sáng sớm tụng kinh, sau đó ở nhiều nơi các vị sư đi khất thực quanh sóc hoặc bà con mang cơm đến chùa dâng. Bữa ăn chính kết thúc trước giờ ngọ; từ chiều tới sáng hôm sau, sư không ăn thêm bữa nào, chỉ dùng nước, sữa hoặc thức uống được giới luật cho phép.
Thời gian còn lại dành cho học kinh, học chữ Pali và chữ Khmer, dạy chữ cho trẻ con, lo việc của chùa. Các vị sư trẻ thường là thanh niên trong sóc đi tu một thời gian, có người tu vài tháng, có người vài năm, sau đó hoàn tục về lập gia đình. Một số ở lại lâu dài và trở thành sư cả, trụ trì.
Vì nhịp sống đó, khách đến chùa buổi sáng sớm hoặc buổi trưa có thể thấy chùa vắng hoặc các vị sư đang bận. Khoảng giữa buổi sáng hoặc buổi chiều là lúc phù hợp hơn để hỏi chuyện. Nếu có ý mang đồ cúng dường, đồ ăn nên mang vào buổi sáng, còn buổi chiều thì nên là nước uống, vật dụng.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Khmer khác chùa của người Kinh thế nào?
Chùa Khmer theo Phật giáo Nam tông, thờ Phật Thích Ca, sư mặc y vàng, đi khất thực theo truyền thống và không ăn sau giờ ngọ. Chùa của người Kinh phần lớn theo Bắc tông, thờ nhiều vị Phật và Bồ Tát, kiến trúc mái ngói cong kiểu Việt – Hoa. Cách tổ chức sinh hoạt cộng đồng quanh chùa cũng khác nhau.
Vì sao chính điện chùa Khmer quay về hướng đông?
Theo cách giải thích phổ biến trong cộng đồng, hướng đông là hướng mặt trời mọc, gắn với tích Đức Phật ngồi thiền quay mặt về phương đông khi thành đạo. Vì vậy người vào chính điện thường đi từ phía đông và tượng Phật nhìn ra cửa chính hướng đông.
Khách nữ có được vào chính điện chùa Khmer không?
Được. Phụ nữ vào lễ Phật, tham quan bình thường. Điều cần lưu ý chỉ là không chạm vào người sư, không trao đồ trực tiếp vào tay sư, ăn mặc kín đáo. Trong một số nghi lễ đặc biệt, người trong chùa sẽ hướng dẫn chỗ đứng ngồi, khách chỉ cần làm theo.
Chùa Xiêm Cán có xa trung tâm Bạc Liêu không?
Chùa nằm ở phía đông nam trung tâm phường Bạc Liêu, trên đường ra vùng biển, đi xe máy hoặc ô tô không lâu. Đường vào ấp đã được làm tốt, có thể hỏi người dân địa phương. Khoảng cách và lộ trình cụ thể nên kiểm lại bằng ứng dụng bản đồ trước khi đi.
Tháp cốt trong sân chùa có phải là mộ không?
Gần như vậy, nhưng không chôn thi hài. Người Khmer theo tục hoả táng, sau đó tro cốt được đặt vào tháp trong khuôn viên chùa để con cháu đến thăm viếng trong các dịp lễ, nhất là Sene Đôlta. Vì thế khu tháp là nơi cần giữ yên lặng và tôn trọng.
Có thể học chữ Khmer ở chùa không?
Nhiều chùa mở lớp dạy chữ Khmer, thường vào dịp hè cho trẻ em trong sóc, do sư hoặc giáo viên người Khmer dạy. Người ngoài muốn học có thể hỏi trực tiếp ban quản trị chùa; nhiều nơi sẵn lòng nhận nếu thấy người học nghiêm túc.