Lễ Nghinh Ông Gành Hào là lễ hội của ngư dân vùng cửa biển Gành Hào (thị trấn Gành Hào cũ của huyện Đông Hải, nay thuộc xã Gành Hào, tỉnh Cà Mau), tổ chức hằng năm tại lăng Ông để tưởng nhớ cá Ông — cách ngư dân gọi tôn kính loài cá voi, được tin là vị thần cứu người gặp nạn trên biển. Phần chính của lễ là đoàn ghe trang hoàng rực rỡ ra cửa biển “nghinh Ông” về lăng, kèm lễ cúng, hát bội và nhiều sinh hoạt cộng đồng.
Ngày lễ cụ thể do ban quản lý lăng định theo âm lịch và thông báo mỗi năm. Bài này giải thích tục thờ cá Ông của ngư dân Nam Bộ, vì sao Gành Hào giữ lễ này, trình tự một mùa lễ, và cái nhìn của chính người làm nghề biển hôm nay về tục lệ của cha ông họ.
Gành Hào: thị trấn của nghề biển
Gành Hào nằm ở cửa sông Gành Hào đổ ra biển Đông, là ranh giới tự nhiên giữa vùng Bạc Liêu cũ và vùng Cà Mau cũ. Từ lâu đây là cửa biển lớn của vùng, nơi tàu cá ra khơi, cập bến bán cá, tôm, mực, nơi có chợ cá, vựa khô, cơ sở đóng sửa tàu. Cả thị trấn sống theo nhịp con nước và mùa gió: gió chướng cuối năm thì tàu nằm bờ nhiều, đầu mùa gió nam thì bến lại tấp nập.
Người dân Gành Hào gốc gác khác nhau: có lớp ngư dân từ miền Trung theo ghe vào, có người Hoa làm vựa, có người Kinh, người Khmer từ trong đồng ra làm nghề biển. Nghề đi biển nguy hiểm, mỗi chuyến đi có thể kéo dài nhiều ngày, nên cộng đồng ngư dân có những tục lệ riêng để cầu bình an: cúng trước khi ra khơi, kiêng kỵ trên tàu, và trên hết là lễ thờ cá Ông.
Từ 1/7/2025, thị trấn Gành Hào và xã Long Điền Tây ghép thành xã Gành Hào. Tên gọi “Gành Hào” vì thế vẫn giữ nguyên, chỉ đổi cấp hành chính. Với lễ Nghinh Ông, sự thay đổi này không ảnh hưởng gì đến việc tổ chức, vì lễ gắn với lăng Ông và cộng đồng ngư dân.
Vì sao ngư dân thờ cá Ông
Dọc bờ biển Việt Nam từ Thanh Hoá vào tới Cà Mau, ngư dân có tục thờ cá voi, gọi tôn là Ông, Ông Nam Hải, Đức Ngư. Tục này mạnh nhất ở miền Trung và theo những lớp ngư dân miền Trung vào Nam Bộ. Nguồn gốc gắn với trải nghiệm thực tế: cá voi lớn bơi gần thuyền, có khi đẩy thuyền chòng chành vào bờ, được người đi biển hiểu là Ông cứu người.
Khi cá voi chết dạt vào bờ, ngư dân làm lễ an táng như một người thân, gọi là “Ông lụy”. Người phát hiện đầu tiên thường đứng ra làm tang chủ, để tang theo nghi thức. Sau một thời gian, xương được cải táng và đưa vào lăng thờ. Lăng Ông ở các làng biển vì thế thường giữ bộ xương cá voi, được coi là vật quý của làng.
Dưới góc văn hoá, thờ cá Ông là cách cộng đồng nghề biển tìm chỗ dựa trước sự bất trắc của biển cả, đồng thời là quy ước bảo vệ một loài vật to lớn mà họ không săn bắt. Ngư dân có lệ không giết cá voi, gặp cá voi mắc lưới thì tìm cách gỡ thả.
Lăng Ông ở Gành Hào
Lăng Ông Gành Hào nằm gần khu vực cửa biển, là nơi thờ cá Ông của ngư dân địa phương. Theo lời kể của người dân và các tài liệu địa phương, lăng đã có từ nhiều chục năm, qua nhiều lần trùng tu bằng tiền đóng góp của chủ ghe, chủ vựa và bà con làm nghề biển. Bên trong có khám thờ, các ban thờ phụ và nơi lưu giữ xương cá Ông.
Kiến trúc lăng mang nét chung của đình miếu Nam Bộ: mái ngói, cột gỗ hoặc bê tông sơn đỏ, hoành phi câu đối, trang trí rồng cá. Ban quản lý lăng là những người làm nghề biển lâu năm, có uy tín trong cộng đồng, lo việc nhang khói ngày thường và tổ chức lễ lớn hằng năm.
Ngày thường, lăng mở cửa cho người đến thắp nhang. Ngư dân trước khi ra khơi chuyến dài hay ghé lăng; tàu mới hạ thủy cũng có lệ đến cúng. Khách tham quan có thể vào xem, nhưng nên hỏi người trông lăng trước khi chụp ảnh khám thờ và xương cá Ông.
Trình tự một mùa lễ Nghinh Ông
Mỗi năm ban quản lý lăng có thể thêm bớt, nhưng một mùa lễ Nghinh Ông ở Gành Hào thường gồm những phần chính sau.
- Chuẩn bị: các chủ ghe trang hoàng tàu bằng cờ, phướn, đèn; lăng được quét dọn, sơn sửa, dựng rạp; ban quản lý mời đoàn hát bội hoặc ban nhạc lễ.
- Lễ cáo: cúng báo với Ông việc tổ chức lễ, xin phép rước.
- Nghinh Ông trên biển: đoàn ghe dẫn đầu là ghe chở long vị hoặc bài vị, có ban tế, nhạc lễ, lân, theo sau là hàng chục ghe của ngư dân, chạy ra cửa sông, cửa biển làm lễ rước Ông về.
- Rước về lăng: đoàn ghe cập bến, rước long vị về lăng giữa tiếng trống, kèn, pháo hoa giấy, người dân đứng dọc hai bờ xem.
- Lễ chánh tế: ban tế làm lễ theo nghi thức truyền thống, đọc văn tế, cầu cho biển lặng, tàu thuyền bình an, đánh bắt được mùa.
- Hát bội và sinh hoạt cộng đồng: các đêm lễ có hát bội hoặc ca nhạc, có nơi thêm trò chơi dân gian, đua thuyền thúng, kéo co.
- Lễ tạ: kết thúc mùa lễ, chia lộc cho bà con.
Cảnh đẹp nhất là lúc đoàn ghe nối nhau trên cửa sông, cờ bay, tiếng máy nổ hoà tiếng trống. Muốn xem, nên đứng ở bờ kè gần cửa sông hoặc khu vực bến, hỏi người địa phương giờ đoàn ghe xuất phát vì phụ thuộc con nước.
Lễ Nghinh Ông hôm nay: ngư dân nghĩ gì
Nghề biển hôm nay khác xa thời ông cha: tàu sắt hoặc vỏ composite, máy định vị, liên lạc vô tuyến, dự báo thời tiết. Nhưng lễ Nghinh Ông vẫn được giữ, có năm còn lớn hơn trước nhờ các chủ tàu khá giả đóng góp. Với nhiều người làm nghề, lễ không chỉ là niềm tin mà còn là dịp gặp nhau, kết nối giữa chủ tàu, bạn ghe, người mua cá.
Đồng thời, nghề biển ở Gành Hào đang khó: nguồn lợi gần bờ cạn kiệt, chi phí dầu tăng, nhiều tàu nằm bờ, thanh niên bỏ nghề lên thành phố làm công nhân. Khi nghề biển teo lại, những người giữ lễ cũng già đi. Các ông trong ban quản lý lăng thường lo người trẻ không còn biết nghi thức, không còn ai chịu học xướng tế, học hát bội.
Một số năm, chính quyền địa phương kết hợp lễ Nghinh Ông với hoạt động văn hoá, du lịch, tạo thêm sức sống cho lễ hội. Cách làm này có thể giúp giữ lễ, miễn sao phần nghi thức của ngư dân vẫn do chính ngư dân làm chủ, không bị biến thành tiết mục trình diễn.
Đến Gành Hào xem lễ: chuẩn bị gì
Gành Hào cách trung tâm phường Bạc Liêu một đoạn khá xa về phía nam, theo đường bộ qua vùng Đông Hải. Đường đi qua vùng nuôi tôm, cánh đồng muối, khu điện gió ven biển, cảnh khá đẹp. Thời gian đi và lộ trình nên xem trên ứng dụng bản đồ trước, vì một số đoạn đường đang được nâng cấp.
Vào mùa lễ, thị trấn đông hơn thường ngày nhưng không quá tải như lễ Quán Âm Nam Hải. Có thể ăn uống ở chợ Gành Hào với hải sản tươi, khô cá, tôm khô. Nhà nghỉ có nhưng không nhiều, nên nếu muốn ở lại xem lễ đêm, đặt trước hoặc tính đi về trong ngày.
Ở khu vực cửa sông, bờ kè và bến tàu đông người khi đoàn ghe xuất phát; trẻ nhỏ cần trông sát. Không leo lên ghe của người khác khi chưa được mời, vì trong lễ rước, ghe dẫn đầu có ban tế và nghi thức riêng. Nếu chủ ghe mời đi cùng, đó là dịp hiếm để thấy lễ từ trên mặt nước; nhớ mặc áo phao.
Nghề biển Gành Hào và những kiêng kỵ trên tàu
Lễ Nghinh Ông chỉ là phần lớn nhất trong cả một hệ thống tập quán của ngư dân. Trên tàu cá ở Gành Hào, nhiều người lớn tuổi vẫn giữ những kiêng kỵ quen thuộc của nghề biển Nam Bộ: không úp chén, không lật cá khi ăn vì sợ lật thuyền, không nói những từ gở như “chìm”, “lật” khi đang ở ngoài khơi, gọi cá voi bằng “Ông” chứ không gọi tên loài.
Trước mỗi chuyến biển dài, chủ tàu thường cúng ở mũi tàu, nơi được coi là “mắt” của con tàu. Tàu mới đóng có lễ hạ thủy, vẽ hoặc dán đôi mắt ở mũi theo kiểu ghe miền Trung. Khi tàu về đầy khoang, có chủ ghé lăng Ông tạ ơn, góp tiền cho mùa lễ năm sau.
Những tập quán này không ai bắt buộc, mỗi tàu giữ một kiểu. Người trẻ giữ ít hơn, nhưng hiếm ai bỏ hẳn. Với người ngoài, biết qua những kiêng kỵ ấy giúp cư xử đúng khi lên tàu cá: đừng ngồi lên mũi tàu, đừng huýt sáo khi đang ở ngoài khơi, và hỏi người lái trước khi làm điều gì lạ.
Lễ Nghinh Ông trong chuỗi lễ hội biển Nam Bộ
Nghinh Ông Gành Hào không đứng riêng. Dọc bờ biển Nam Bộ có nhiều lễ Nghinh Ông lớn: Cần Giờ ở Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Thắng ở Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, Sông Đốc ở Cà Mau, và nhiều làng biển nhỏ ở Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng cũ. Mỗi nơi tổ chức theo lệ riêng nhưng chung cốt lõi: rước Ông trên biển, tế lễ, hát bội, cầu an cho nghề.
So với các lễ lớn ở Cần Giờ hay Sông Đốc, lễ ở Gành Hào quy mô vừa phải, mang đậm tính cộng đồng địa phương: người tổ chức và người dự đa phần là ngư dân, chủ vựa trong xã. Đó vừa là giới hạn vừa là giá trị: khách đến xem thấy được một lễ hội chưa bị biến thành sự kiện du lịch.
Với người nghiên cứu văn hoá, đặt các lễ Nghinh Ông cạnh nhau cho thấy con đường di cư của ngư dân miền Trung vào Nam: tục thờ cá Ông, cách đóng ghe, cách hát bội, cả giọng nói ở nhiều làng biển Nam Bộ vẫn còn dấu vết quê gốc. Gành Hào là một mắt xích trên con đường đó.
Câu hỏi thường gặp
Cá Ông có phải là cá voi không?
Phần lớn là cá voi, có nơi gồm cả các loài cá heo lớn. Ngư dân gọi tôn là Ông vì tin loài vật này cứu người gặp nạn. Về sinh học, cá voi là động vật có vú, không phải cá; nhiều loài thuộc diện cần bảo vệ, săn bắt và buôn bán là vi phạm pháp luật.
Lễ Nghinh Ông Gành Hào tổ chức vào tháng mấy?
Lễ theo âm lịch, ngày cụ thể do ban quản lý lăng Ông quyết định và thông báo mỗi năm. Các tài liệu địa phương ghi mùa lễ vào khoảng nửa đầu năm âm lịch. Muốn đi, hãy hỏi trước người dân ở Gành Hào hoặc theo dõi thông báo của chính quyền xã Gành Hào.
Khách du lịch có được đi ghe theo đoàn rước không?
Không có quy định chung. Đoàn ghe là của ngư dân, ghe dẫn đầu dành cho ban tế. Khách chỉ đi được nếu chủ ghe mời và ban tổ chức cho phép. Đi ghe trên cửa biển cần mặc áo phao, nghe theo người lái, không đứng ở mép ghe khi tàu chạy nhanh.
Lăng Ông Gành Hào có trưng bày xương cá voi không?
Theo lời kể của người dân, lăng có lưu giữ xương cá Ông. Đây là vật thờ, không phải hiện vật bảo tàng, nên có thể không mở cho xem tự do. Muốn được xem, hãy hỏi người trông lăng một cách tôn trọng, và không chạm tay vào khi chưa được phép.
Tục thờ cá Ông có ở các vùng khác của Cà Mau không?
Có. Nhiều làng biển dọc bờ biển Cà Mau, Kiên Giang, Sóc Trăng đều có lăng Ông và lễ cúng Ông với quy mô khác nhau. Tục này phổ biến khắp dải ven biển Việt Nam, đặc biệt ở miền Trung, nơi nhiều ngư dân Nam Bộ có gốc gác.
Gặp cá voi mắc cạn ở bãi biển thì nên làm gì?
Đừng tự kéo hay đẩy, vì có thể làm con vật bị thương. Báo ngay cho chính quyền địa phương, đồn biên phòng hoặc cơ quan quản lý thủy sản gần nhất. Ngư dân có kinh nghiệm cứu cá voi mắc cạn; làm theo hướng dẫn của họ và cơ quan chức năng.