Dải ven biển phía đông của vùng Bạc Liêu cũ, quanh khu vực Nhà Mát, Hiệp Thành, Vĩnh Trạch Đông nay thuộc Phường Hiệp Thành, cùng một số xã ven biển khác, tập trung nhiều trại sản xuất tôm giống, cung cấp con giống cho cả đồng bằng và nhiều vùng nuôi khác. Lý do chính là nguồn nước biển có độ mặn phù hợp, gần các vùng nuôi lớn, hạ tầng giao thông thuận, và một cộng đồng kỹ thuật viên đã tích luỹ kinh nghiệm nhiều năm.
Con giống được coi là yếu tố quyết định phần lớn thành bại của một vụ tôm. Giống tốt không bảo đảm thắng, nhưng giống xấu gần như chắc chắn thua. Vì vậy hiểu trại giống làm việc thế nào và cách chọn giống là kiến thức nền cho bất kỳ ai làm nghề tôm.
Bài viết không giới thiệu hay so sánh trại giống cụ thể, không nêu giá. Người mua giống nên tự kiểm tra theo các tiêu chí chung và hỏi cơ quan quản lý về danh sách cơ sở đủ điều kiện.
Vì sao trại giống mọc dày ở ven biển Bạc Liêu
Sản xuất tôm giống cần nước biển sạch, độ mặn ổn định, và ít bị ảnh hưởng của nước ngọt từ sông. Dải bờ phía đông vùng Bạc Liêu nằm trực tiếp trên biển Đông, có thể lấy nước biển qua hệ thống ống, bể lắng và xử lý. Bên cạnh đó, vùng này nằm giữa các vùng nuôi tôm lớn nhất nước: Cà Mau phía tây nam, Sóc Trăng cũ phía đông bắc, các xã nuôi tôm của chính Bạc Liêu ở phía trong. Giống sản xuất ra có thể tới ao nuôi trong vài giờ, giảm hao hụt khi vận chuyển.
Yếu tố thứ ba là con người. Qua nhiều năm, ở đây hình thành một đội ngũ kỹ thuật viên trại giống, nhiều người học nghề từ các trại khác rồi tự mở trại, cùng với dịch vụ đi kèm như cung cấp thức ăn ấu trùng, thiết bị, xét nghiệm bệnh. Khi một nghề tụ lại đủ dày ở một nơi, người mua tìm đến, người làm nghề kéo đến, tạo thành vùng chuyên.
Tỉnh Bạc Liêu cũ từng đặt mục tiêu trở thành trung tâm sản xuất tôm giống của cả nước, với các chương trình khuyến khích doanh nghiệp đầu tư trại giống công nghệ cao. Một số doanh nghiệp tôm giống lớn có trụ sở hoặc trại sản xuất tại đây.
Từ tôm bố mẹ tới tôm post: trại giống làm những gì
Quy trình sản xuất tôm giống khái quát gồm các bước sau, mỗi trại có cách làm chi tiết riêng:
- Nuôi vỗ tôm bố mẹ: tôm bố mẹ được nuôi trong bể riêng, cho ăn thức ăn giàu dinh dưỡng để thành thục sinh dục. Với tôm thẻ, nguồn bố mẹ sạch bệnh thường nhập khẩu từ các chương trình chọn giống ở nước ngoài.
- Cho đẻ: tôm mẹ thành thục được chuyển sang bể đẻ; trứng nở thành ấu trùng sau thời gian ngắn.
- Ương ấu trùng: ấu trùng trải qua nhiều giai đoạn biến thái, mỗi giai đoạn cần loại thức ăn khác nhau như tảo, artemia, thức ăn tổng hợp. Đây là giai đoạn nhạy cảm nhất, đòi hỏi kiểm soát nước, nhiệt độ, vệ sinh rất chặt.
- Ương post: khi ấu trùng chuyển sang dạng giống tôm con, gọi là postlarvae hay tôm post, được ương tiếp đến cỡ xuất bán. Người nuôi hay nói “post 12”, “post 15” để chỉ số ngày tuổi tính từ khi thành post.
- Kiểm tra, xét nghiệm, đóng bao: tôm giống được kiểm tra sức khoẻ, xét nghiệm bệnh, kiểm dịch, rồi đóng bao có oxy để vận chuyển tới người nuôi.
Toàn bộ chu kỳ từ trứng tới tôm post xuất bán chỉ vài tuần, nên một trại có thể sản xuất nhiều đợt trong năm. Điều đó cũng có nghĩa là một sai sót nhỏ trong vệ sinh có thể làm hỏng cả đợt chỉ trong vài ngày.
Chọn tôm giống: người nuôi nên kiểm tra gì
Nguồn gốc rõ ràng. Mua ở cơ sở có đủ điều kiện sản xuất, kinh doanh giống thủy sản theo quy định, có hồ sơ về nguồn tôm bố mẹ. Tránh giống trôi nổi không rõ trại, dù giá rẻ hơn.
Có kết quả xét nghiệm bệnh. Giống nên có kết quả xét nghiệm âm tính với các bệnh nguy hiểm thường được kiểm tra trên tôm giống, như đốm trắng, hoại tử gan tụy cấp, vi bào tử trùng, bằng phương pháp PCR tại phòng xét nghiệm có chức năng. Người nuôi có thể tự lấy mẫu gửi xét nghiệm độc lập.
Có giấy kiểm dịch. Tôm giống vận chuyển ra khỏi địa bàn phải có giấy kiểm dịch của cơ quan thú y. Đây là yêu cầu bắt buộc và cũng là một lớp bảo vệ người mua.
Quan sát bằng mắt. Tôm giống khoẻ thường bơi ngược dòng khi khuấy nước, phản xạ nhanh, ruột đầy thức ăn, đồng đều về kích cỡ, thân trong, không dị hình. Đây là kinh nghiệm phổ biến, nhưng không thay được xét nghiệm.
Thử sốc. Nhiều người nuôi lấy một ít giống làm phép thử sốc độ mặn hoặc sốc hoá chất nhẹ theo hướng dẫn của kỹ thuật viên, xem tỉ lệ sống. Cách làm cụ thể nên học từ cơ quan khuyến nông.
Phù hợp với ao nuôi. Độ mặn nước ương ở trại nên được thuần dần cho gần với độ mặn ao nuôi trước khi thả, để tôm không bị sốc.
Tôm thẻ và tôm sú: hai loại giống chính
Hai loài tôm chủ lực ở vùng Bạc Liêu có nguồn giống và cách dùng khác nhau:
| Tiêu chí | Tôm thẻ chân trắng | Tôm sú |
|---|---|---|
| Nguồn gốc loài | Có nguồn gốc ven biển Thái Bình Dương châu Mỹ, du nhập vào Việt Nam | Loài bản địa vùng biển Ấn Độ – Thái Bình Dương, có ở biển Việt Nam |
| Nguồn tôm bố mẹ | Chủ yếu nhập từ các chương trình chọn giống sạch bệnh | Một phần từ tự nhiên, một phần từ chương trình gia hoá |
| Mô hình nuôi phổ biến | Thâm canh, siêu thâm canh, công nghệ cao | Quảng canh cải tiến, tôm – lúa, thâm canh |
| Đặc điểm khi nuôi | Lớn nhanh, chịu mật độ cao | Con lớn, giá trị cao, cần mật độ thấp hơn |
Việc chọn loài phụ thuộc mô hình nuôi. Hộ tôm – lúa ở Hồng Dân, Phước Long thường thả tôm sú, có khi kết hợp tôm càng xanh; trại công nghệ cao ven biển chủ yếu nuôi tôm thẻ.
Những vấn đề của ngành tôm giống
Vấn đề lớn nhất hay được nêu là chất lượng không đồng đều. Bên cạnh các trại đầu tư bài bản, vẫn có cơ sở nhỏ sản xuất không đủ điều kiện, dùng tôm bố mẹ không rõ nguồn gốc, hoặc dùng chất kích thích để tôm giống trông khoẻ khi xuất bán. Giống loại này có thể gây thiệt hại cho cả vụ nuôi, thậm chí lây bệnh ra vùng nuôi.
Vấn đề thứ hai là phụ thuộc nguồn tôm bố mẹ nhập khẩu với tôm thẻ. Giá và nguồn cung tôm bố mẹ ảnh hưởng trực tiếp tới giá và chất lượng giống trong nước. Các chương trình chọn tạo giống trong nước được đầu tư nhưng cần thời gian.
Vấn đề thứ ba là môi trường ven biển. Trại giống cần nước biển sạch; khi vùng ven biển có nhiều ao nuôi thâm canh xả thải, nguồn nước lấy vào trại có nguy cơ ô nhiễm, buộc trại phải xử lý kỹ hơn, tốn kém hơn. Sạt lở bờ biển ở một số đoạn cũng đe doạ hạ tầng trại sát biển.
Trại giống và việc làm ven biển
Một trại giống quy mô vừa cần kỹ thuật viên chính, công nhân phụ trách bể, người lo thức ăn, xét nghiệm, đóng gói. Công việc đòi hỏi trực ca, kể cả ban đêm, vì ấu trùng cần được theo dõi liên tục. Nhiều thanh niên ở các phường xã ven biển và từ nơi khác đến làm việc tại các trại giống, học nghề trực tiếp từ công việc.
Kỹ thuật viên trại giống giỏi là nghề có thu nhập khá và được săn đón, nhưng cũng chịu áp lực lớn: một đợt hỏng có thể làm trại lỗ nặng. Nhiều người sau thời gian làm thuê tích luỹ kinh nghiệm, vốn rồi mở trại riêng, góp phần làm vùng giống ngày càng dày.
Với người muốn học nghề, các trường, trung tâm đào tạo về thủy sản ở đồng bằng có chương trình về sản xuất giống; học kết hợp làm tại trại là con đường phổ biến nhất. Nên làm việc ở trại có hợp đồng rõ ràng, chế độ an toàn lao động đối với hoá chất xử lý nước.
Tôm giống và vùng nuôi: một chuỗi phụ thuộc lẫn nhau
Trại giống và người nuôi phụ thuộc nhau rất chặt. Khi giá tôm thương phẩm cao, người nuôi thả nhiều, trại giống bán chạy, nhiều trại mới mở ra. Khi giá tôm giảm hoặc dịch bệnh lan rộng, người nuôi treo ao, trại giống ế hàng, một số trại nhỏ phải đóng cửa. Biến động của ngành nuôi truyền ngược về trại giống chỉ trong vài tuần.
Quan hệ mua bán giống ở vùng này phần lớn dựa trên uy tín và quen biết. Người nuôi lâu năm thường gắn với một vài trại đã thử qua nhiều vụ; khi giống có vấn đề, hai bên thương lượng đổi giống hay bù trừ. Với người mới, chưa có quan hệ, rủi ro mua phải giống kém cao hơn, nên càng cần kiểm tra giấy tờ và xét nghiệm.
Một số doanh nghiệp lớn làm cả chuỗi: sản xuất giống, cung cấp thức ăn, hướng dẫn kỹ thuật, thu mua tôm thương phẩm. Mô hình liên kết này giúp người nuôi có giống ổn định và đầu ra, đổi lại phải theo quy trình của doanh nghiệp. Đây là xu hướng đáng chú ý của ngành tôm ở vùng ven biển.
Những hiểu lầm hay gặp về tôm giống
“Tôm giống càng lớn càng tốt.” Không hẳn. Tôm post lớn tuổi hơn có thể khoẻ hơn khi thả vào ao, nhưng nếu đã ương quá lâu trong trại với mật độ cao, tôm có thể còi hoặc nhiễm bệnh. Tuổi post phù hợp tuỳ cách thả và có ương trung gian hay không.
“Tôm giống bơi mạnh là sạch bệnh.” Phản xạ tốt cho biết tôm đang khoẻ, nhưng nhiều mầm bệnh ở giai đoạn đầu không biểu hiện ra ngoài. Chỉ xét nghiệm mới phát hiện được.
“Giống nhập khẩu thì không cần kiểm tra.” Tôm bố mẹ có thể nhập khẩu, nhưng tôm giống được sản xuất trong trại trong nước, chịu điều kiện của trại đó. Vẫn cần kiểm tra như mọi lô giống khác.
“Giống ở vùng giống thì chắc tốt.” Vùng giống tập trung nhiều trại tốt, nhưng cũng có cơ sở không đạt chuẩn. Địa danh không thay được giấy tờ và kết quả xét nghiệm của từng lô.
Câu hỏi thường gặp
Tôm post 12 nghĩa là gì?
Post là cách gọi tắt của postlarvae, tức giai đoạn tôm con đã có hình dạng giống tôm trưởng thành. Con số sau chỉ số ngày tuổi tính từ khi ấu trùng chuyển sang giai đoạn post. Post 12 là tôm post được 12 ngày. Người nuôi chọn tuổi post tuỳ mô hình và việc có ương trung gian hay không.
Có nên mua tôm giống giá rẻ hơn hẳn mặt bằng chung không?
Giá rẻ hơn hẳn thường là dấu hiệu cần kiểm tra kỹ nguồn gốc, kết quả xét nghiệm và giấy kiểm dịch. Con giống chỉ chiếm một phần trong tổng chi phí vụ nuôi, nhưng ảnh hưởng tới gần như toàn bộ kết quả. Tiết kiệm ở con giống thường là khoản tiết kiệm đắt nhất.
Tôm giống sạch bệnh có bảo đảm không bị bệnh khi nuôi không?
Không. Giống sạch bệnh nghĩa là tại thời điểm xuất bán không phát hiện các mầm bệnh được kiểm tra. Trong ao nuôi, tôm vẫn có thể nhiễm bệnh từ nước, từ thức ăn, từ chim, cua mang vào. Giống sạch là điều kiện cần, quản lý ao tốt mới là điều kiện đủ.
Có thể tự xét nghiệm tôm giống ở đâu?
Người nuôi có thể lấy mẫu gửi các phòng xét nghiệm bệnh thủy sản của cơ quan nhà nước hoặc phòng xét nghiệm tư nhân có chức năng trong vùng. Nên hỏi chi cục thủy sản hoặc cơ quan thú y tỉnh về danh sách phòng xét nghiệm được công nhận.
Mua tôm giống ở Bạc Liêu chở đi xa có được không?
Được, tôm giống từ vùng này được chuyển đi nhiều tỉnh. Cần giấy kiểm dịch vận chuyển, đóng bao đúng mật độ, có oxy, giữ nhiệt độ phù hợp và tính thời gian vận chuyển. Quãng đường càng xa, hao hụt càng tăng, nên thường đóng gói kỹ và đi vào giờ mát.
Mùa nào trại giống sản xuất nhiều nhất?
Trại giống sản xuất theo nhu cầu thả nuôi. Ở vùng đồng bằng, nhu cầu thường tăng vào đầu mùa khô và các thời điểm xuống giống chính của vụ tôm, nhất là vùng tôm – lúa và quảng canh phụ thuộc mùa. Trại công nghệ cao nuôi quanh năm nên nhu cầu giống trải đều hơn.