Giai thoại nổi tiếng nhất về công tử Bạc Liêu kể rằng, trong một lần thi “so giàu” với Bạch công tử ở Mỹ Tho, Trần Trinh Huy đã đốt tiền giấy thay củi để nấu chín một quả trứng (có bản nói nấu nồi chè). Đây là giai thoại, không có tư liệu nào kiểm chứng; mỗi người kể một kiểu, chi tiết lệch nhau, và nhiều chỗ khó xảy ra trên thực tế. Nhưng nó vẫn được kể vì phản ánh đúng ấn tượng của người đương thời về giới đại điền chủ Nam Kỳ.
Bài này kể lại các giai thoại phổ biến về công tử Bạc Liêu, chỉ ra những dị bản, những chỗ phi lý, kèm lời nhắc rằng không chuyện nào có tư liệu xác nhận, rồi thử trả lời câu hỏi thú vị hơn: vì sao những chuyện khó tin ấy sống dai đến vậy, và người Bạc Liêu hôm nay nhìn chúng thế nào. Phần sự thật về con người Trần Trinh Huy được trình bày ở bài riêng về công tử Bạc Liêu.
Giai thoại đốt tiền nấu trứng: bản phổ biến
Câu chuyện thường được kể thế này: Hắc công tử (Trần Trinh Huy, Bạc Liêu) và Bạch công tử (Lê Công Phước, Mỹ Tho) gặp nhau, tranh nhau xem ai giàu hơn. Hai người thách nhau đốt tiền để nấu một món, ai nấu chín trước là thắng. Bạch công tử đốt từng xấp tiền nhỏ, còn Hắc công tử đốt tiền mệnh giá lớn, nên lửa to, nồi sôi trước, và Hắc công tử thắng.
Có bản nói món được nấu là một quả trứng gà, có bản nói là một nồi chè đậu xanh, có bản nói là ấm nước pha trà. Có bản lại kể ngược: Bạch công tử mới là người thắng. Thời điểm, địa điểm, người chứng kiến đều không được ghi rõ; người kể thường mở đầu bằng “nghe nói”, “người ta kể rằng”.
Cũng cần nói rằng không ai biết hai công tử có thật từng gặp nhau để “so giàu” hay không. Họ sống cùng thời, cùng giới ăn chơi ở Sài Gòn, nên việc quen biết là có thể; nhưng một cuộc thi đốt tiền công khai thì không thấy dấu vết trong báo chí đương thời mà người nghiên cứu tìm được.
Chính sự lệch nhau ấy là dấu hiệu điển hình của một giai thoại dân gian: câu chuyện được truyền miệng, mỗi người kể thêm thắt cho hấp dẫn, rồi dần dần thành nhiều phiên bản cùng tồn tại. Không bản nào có giá trị như một ghi chép lịch sử.
Đốt tiền tìm tờ bạc rơi và những chuyện tương tự
Một giai thoại khác: trong một đêm tối, có người làm rơi tờ tiền nhỏ xuống đất, công tử Bạc Liêu bèn rút tờ tiền lớn ra đốt làm đuốc soi tìm, rồi thản nhiên nói chỉ cần tìm được là đủ. Câu chuyện nhằm nhấn mạnh sự coi thường tiền bạc đến mức phi lý.
Ngoài ra còn những chuyện như công tử bao trọn cả gánh hát chỉ để nghe một mình, mua cả rạp chiếu bóng một đêm, đem tiền ra cược những thứ vô nghĩa, tặng quà đắt giá cho người đẹp gặp một lần. Có giai thoại gắn ông với chiếc máy bay riêng bay về Bạc Liêu, đáp xuống ruộng cho bà con ra xem.
Nhiều chuyện trong số này cũng được kể về những “công tử” khác ở Nam Kỳ, hoặc về các nhân vật giàu có ở nơi khác trên thế giới. Đây là hiện tượng quen thuộc trong văn hoá dân gian: một mô típ hay được gắn vào nhân vật nổi tiếng nhất trong vùng. Ở Nam Bộ, nhân vật đó là công tử Bạc Liêu.
Những chỗ khiến giai thoại khó tin
Không cần phủ nhận hoàn toàn, nhưng xét kỹ thì các giai thoại nổi tiếng có nhiều điểm khó đứng vững. Một vài điểm người đọc tỉnh táo thường nêu:
- Không có nguồn gốc rõ ràng: không có bài báo đương thời, hồi ký của người chứng kiến, hay tài liệu nào ghi lại cụ thể thời gian, địa điểm.
- Nhiều phiên bản mâu thuẫn: món nấu khác nhau, người thắng khác nhau, thậm chí nhân vật cũng khác nhau giữa các bản kể.
- Khó thực hiện về vật lý: tiền giấy cháy nhanh, nhiệt không đều; đốt tiền nấu chín một nồi chè đòi hỏi lượng giấy rất lớn và thời gian dài, khó là trò thách đố gọn gàng như trong chuyện.
- Mô típ lặp lại ở nơi khác: chuyện đốt tiền soi tìm tiền rơi xuất hiện trong giai thoại về nhiều người giàu ở nhiều nước.
- Lợi ích của người kể: báo chí, gánh hát, sách báo đời sau có động cơ làm câu chuyện càng li kỳ càng tốt.
Tất cả những điểm trên chỉ dẫn đến kết luận: không nên kể giai thoại như sự thật lịch sử. Nhưng giai thoại vẫn có giá trị riêng, như phần tiếp theo sẽ bàn.
Vì sao giai thoại vẫn sống dai
Giai thoại không cần đúng mới có sức sống; nó chỉ cần nói lên điều mà nhiều người cảm thấy là đúng. Câu chuyện đốt tiền nấu trứng nói rằng: ở Nam Kỳ thời ấy có những người giàu đến mức tiền không còn ý nghĩa, trong khi tá điền làm lụng quanh năm. Sự tương phản ấy là thật, dù chuyện quả trứng có thể không thật.
Giai thoại cũng đáp ứng nhu cầu giải trí: nó ngắn, có kịch tính, có kết thúc bất ngờ, dễ kể trong bữa nhậu, trên ghe, ngoài ruộng. Người kể không cần biết lịch sử, chỉ cần nhớ cái mô típ. Mỗi lần kể là một lần được thêm thắt cho hợp người nghe.
Cuối cùng, giai thoại gắn liền với bản sắc địa phương. Nói “công tử Bạc Liêu” là người ta nhớ tới Bạc Liêu, một cách quảng bá tự nhiên kéo dài cả thế kỷ. Người Bạc Liêu vừa thích vừa ngại điều này: thích vì quê mình được nhớ, ngại vì bị nhớ chủ yếu qua chuyện ăn chơi.
Giai thoại nói gì về xã hội Nam Kỳ đầu thế kỷ 20
Đọc giai thoại công tử như một tài liệu xã hội, ta thấy vài điều đáng chú ý. Thứ nhất, nó cho thấy người đương thời nhìn giới đại điền chủ bằng con mắt vừa ngưỡng mộ vừa châm biếm: ngưỡng mộ sự giàu có, châm biếm sự phung phí. Thứ hai, nó phản ánh khoảng cách giàu nghèo lớn đến mức một người có thể đốt tiền chơi trong khi người khác thiếu ăn — dù chuyện cụ thể có thể không có thật.
Thứ ba, giai thoại về cuộc “so giàu” giữa Bạc Liêu và Mỹ Tho cho thấy sự cạnh tranh, so bì giữa các vùng giàu ở miền Tây thời ấy, khi mỗi tỉnh có những gia tộc riêng, những công tử riêng. Câu chuyện vì thế còn là chuyện tự hào địa phương: người Bạc Liêu kể bản Hắc công tử thắng, người nơi khác có khi kể ngược lại.
Hiểu như vậy, giai thoại có giá trị như ca dao, tục ngữ: không phải để tra sự kiện, mà để hiểu tâm thế của người dân một thời. Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian sưu tầm những câu chuyện này chính vì lý do đó.
Giai thoại trên sân khấu, màn ảnh và trong tiếng nói
Hình tượng công tử Bạc Liêu đã đi vào cải lương, kịch, phim truyền hình, phim điện ảnh qua nhiều thời kỳ. Mỗi tác phẩm chọn một cách nhìn: có tác phẩm khắc hoạ ông như kẻ phá gia chi tử, có tác phẩm tô đậm sự hào hoa, có tác phẩm khai thác bi kịch của một người giàu sa sút. Những tác phẩm này góp phần làm giai thoại lan rộng, nhưng cũng làm ranh giới thật – hư mờ thêm.
Trong tiếng nói hằng ngày, “công tử Bạc Liêu” đã thành một cụm từ chỉ người tiêu tiền hoang phí hoặc thích phô trương. Người ta trêu nhau “làm như công tử Bạc Liêu” khi ai đó bao cả bàn tiệc, mua món đồ đắt tiền không cần thiết. Cụm từ ấy hầu như không còn gợi đến con người cụ thể Trần Trinh Huy.
Khi xem phim hay nghe kể, cách tốt nhất là thưởng thức như văn chương, nghệ thuật, và nhớ rằng đó là phiên bản sáng tạo. Nếu bạn cần thông tin lịch sử, hãy tìm đến các nghiên cứu, hồi ký, tư liệu có nguồn rõ ràng.
Kể giai thoại cho khách: làm sao cho đúng mực
Hướng dẫn viên, người làm du lịch ở Bạc Liêu thường được khách hỏi về chuyện đốt tiền nấu trứng. Kể là chuyện nên làm, vì khách thích và đó là một phần văn hoá địa phương. Điều quan trọng là mở đầu bằng những chữ như “theo giai thoại”, “người ta kể rằng”, và kết thúc bằng một câu nhắc đó là chuyện truyền miệng, chưa được kiểm chứng.
Một khuôn kể gọn, trung thực mà vẫn hấp dẫn có thể gồm ba bước: kể bản phổ biến nhất bằng giọng kể chuyện; nêu một hai dị bản để khách thấy câu chuyện thay đổi theo người kể; rồi khép bằng phần sự thật có ghi chép về gia tộc Trần Trinh và ngôi nhà. Khách vừa có chuyện vui để nhớ, vừa không mang về một thông tin sai.
Có thể kể kèm vài dị bản để khách thấy câu chuyện thay đổi ra sao qua người kể. Có thể dẫn khách đến nhà công tử, chỉ cho họ những hiện vật có thật, rồi để họ tự phân biệt đâu là lịch sử, đâu là truyền thuyết. Khách thông minh thường đánh giá cao sự trung thực ấy hơn là một câu chuyện được kể như thật.
Nên tránh dùng giai thoại để phán xét con cháu dòng họ, hoặc để chế giễu người Bạc Liêu nói chung. Một câu chuyện vui có thể làm tổn thương người trong cuộc nếu kể không khéo. Kể với thái độ tò mò, tôn trọng là đủ; khách sẽ nhớ cả câu chuyện lẫn người kể chuyện tử tế.
Đặt giai thoại cạnh những câu chuyện khác của Bạc Liêu
Nếu chỉ biết Bạc Liêu qua công tử, bạn sẽ thấy một vùng đất của tiền bạc và ăn chơi. Nhưng cùng thời Ba Huy tiêu tiền, ở cùng thị xã ấy, Cao Văn Lầu — một người nghèo — viết Dạ cổ hoài lang, và những người tá điền, người làm muối, người đi biển vẫn sống lặng lẽ với nghề của họ. Đặt hai câu chuyện cạnh nhau, bức tranh Bạc Liêu đầu thế kỷ 20 đầy đặn hơn nhiều.
Có thể tóm gọn thế này: công tử để lại một ngôi nhà, Sáu Lầu để lại một bài hát. Ngôi nhà thì người ta đến xem rồi đi; bài hát thì người ta còn ca mãi. Hỏi chuyện với người Bạc Liêu, bạn sẽ thấy nhiều người tự hào về bài hát hơn là về ngôi nhà.
Vì vậy, khi ghé nhà công tử nghe giai thoại, đừng quên ghé khu lưu niệm Cao Văn Lầu, nghe một buổi đờn ca tài tử, đi một vòng qua cánh đồng muối, ruộng tôm. Đó mới là Bạc Liêu đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Công tử Bạc Liêu có thật đốt tiền nấu trứng không?
Không có tư liệu nào chứng minh. Đây là giai thoại truyền miệng, có nhiều dị bản khác nhau về món nấu, người thắng và hoàn cảnh. Nên coi là chuyện dân gian phản ánh lối sống phô trương của giới giàu thời Pháp thuộc, không phải sự kiện lịch sử đã được ghi chép.
Bạch công tử Lê Công Phước là người ở đâu?
Theo các tài liệu, Lê Công Phước (thường gọi là George Phước) là con một gia đình giàu có ở vùng Mỹ Tho, cũng nổi tiếng ăn chơi, từng đầu tư vào gánh hát cải lương. Như với công tử Bạc Liêu, nhiều chuyện về ông là giai thoại khó kiểm chứng.
Đốt tiền có phạm pháp không?
Ở Việt Nam hiện nay, hành vi huỷ hoại tiền Việt Nam có thể bị xử phạt hành chính theo quy định hiện hành. Đây là lý do không nên bắt chước giai thoại để làm trò vui, quay video. Muốn biết mức xử phạt cụ thể, nên tra văn bản pháp luật đang có hiệu lực.
Có sách nào viết nghiêm túc về công tử Bạc Liêu không?
Có một số sách, bài báo, hồi ký và phóng sự viết về gia tộc Trần Trinh, mức độ tin cậy khác nhau. Khi đọc, nên xem tác giả dựa trên nguồn nào: phỏng vấn người trong gia đình, tư liệu lưu trữ, hay chỉ tổng hợp giai thoại. Đối chiếu nhiều nguồn là cách tốt nhất.
Người Bạc Liêu có thích bị gắn với chuyện công tử không?
Ý kiến khác nhau. Nhiều người vui vì quê mình được biết đến, coi đó là chuyện vui. Nhiều người khác mong khách biết Bạc Liêu qua đờn ca tài tử, Cao Văn Lầu, chùa Khmer, đồng muối, ruộng tôm. Nói chuyện với người địa phương, nên tránh mặc định ai cũng “chịu chơi” như công tử.
Giai thoại khác giai thoại lịch sử và truyền thuyết thế nào?
Giai thoại là chuyện ngắn kể về nhân vật có thật, thường có tình tiết li kỳ, chưa kiểm chứng. Truyền thuyết thường gắn với nhân vật, sự kiện xa xưa, có yếu tố kỳ ảo. Chuyện công tử Bạc Liêu thuộc loại giai thoại: nhân vật có thật, sự việc thì chưa chắc.