Vườn chim Bạc Liêu là một mảng rừng ngập nước còn giữ lại ở rìa trung tâm Bạc Liêu, trên hướng ra biển Nhà Mát, nơi nhiều loài chim nước như cò, diệc, vạc, cồng cộc về trú và làm tổ. Thời điểm xem chim đẹp nhất là sáng sớm khi đàn chim rời tổ đi kiếm ăn và chiều tối khi chim bay về; mùa chim đông thường rơi vào khoảng mùa mưa đến đầu mùa khô.
Khu rừng được bảo vệ từ nhiều năm và mở cho khách tham quan theo quy định của đơn vị quản lý. Từ 1/7/2025, địa bàn thành phố Bạc Liêu cũ chia thành các phường Bạc Liêu, Vĩnh Trạch, Hiệp Thành; vườn chim nằm trong vùng các phường này, người địa phương chỉ cần nghe "vườn chim" là biết. Bài nói mùa chim, giờ đi, cách đi trong rừng, mang gì và những điều cần giữ để chim không bỏ đi. Bài không nêu giá vé, giờ mở cửa; hỏi trước khi đến.
Vườn chim là nơi thế nào
Đây không phải công viên có chuồng nuôi chim. Đó là khu rừng tự nhiên và rừng trồng xen nhau, có cây ngập nước ven biển, có tràm, có những mảng cây bụi và kênh rạch nhỏ chảy qua. Chim sống tự do, đến và đi theo mùa, theo nguồn thức ăn ở các cánh đồng, bãi bồi xung quanh.
Vì rừng nằm sát vùng ruộng tôm, ruộng lúa và bãi bồi ven biển, chim có chỗ kiếm ăn gần, rồi về rừng ngủ, làm tổ. Đây là lý do một mảng rừng không lớn lại tập trung được nhiều chim. Khi xung quanh thay đổi, ví dụ ruộng chuyển đổi, đô thị lấn ra, lượng chim cũng có thể thay đổi theo năm. Không ai hứa được số chim cố định; vườn chim là thiên nhiên, không phải sân khấu.
Người đến xem chim đi theo lối đi trong rừng, men theo các con kênh nhỏ, có đoạn đường bê tông nhỏ, đoạn đường đất, có chòi hoặc tháp quan sát để nhìn lên tán rừng. Cơ sở vật chất có thể thay đổi theo thời gian tu bổ; hỏi người quản lý tại chỗ lối nào đang mở.
Những loài chim hay gặp
Danh sách dưới là các nhóm chim nước thường được nhắc ở vườn chim và vùng ven biển đồng bằng. Thực tế gặp loài nào tuỳ mùa, tuỳ năm và tuỳ may mắn:
| Nhóm | Nhận biết nhanh | Thời điểm dễ thấy |
|---|---|---|
| Cò trắng | Lông trắng, cổ dài, bay thành đàn | Sáng sớm bay đi, chiều bay về |
| Diệc | Lớn hơn cò, lông xám hoặc nâu tía, đứng im rình mồi | Ven kênh, bãi lầy ban ngày |
| Vạc | Thân mập, cổ ngắn, kiếm ăn đêm | Lúc chạng vạng, đầu hôm |
| Cồng cộc | Lông đen, hay đứng xoè cánh phơi | Trên cành khô, ven nước |
| Chim nhỏ, chim sẻ rừng | Nhiều loài, tiếng hót | Sáng sớm trong tán cây |
Người không chuyên không cần nhớ tên loài, và cũng đừng quá tin những danh sách loài dài dằng dặc trên mạng. Nhìn cách chim bay, cách đứng, giờ chúng xuất hiện đã đủ thú vị. Muốn nhận loài kỹ, có thể mang ống nhòm và sách nhận dạng chim nước Việt Nam.
Mùa chim và giờ ngắm
Mùa chim về đông thường gắn với mùa mưa, khi đồng ruộng ngập nước, nhiều cá, tôm, côn trùng cho chim ăn. Cao điểm làm tổ, nuôi con thường được người quản lý nhắc vào khoảng giữa đến cuối mùa mưa. Mùa khô, lượng chim có thể ít hơn, nhưng vẫn có chim trú. Mỗi năm mỗi khác, nên hỏi người quản lý hoặc người địa phương trước chuyến đi. Năm mưa sớm, chim có thể về sớm; năm khô hạn kéo dài, chim có thể tản đi các vùng khác kiếm ăn.
Trong ngày, hai khung giờ đáng đi nhất là sáng sớm, lúc trời vừa hửng, và chiều muộn trước khi tắt nắng. Sáng sớm, chim rời tổ bay thành đàn ra đồng; chiều tối, từng đàn nối nhau bay về, tiếng kêu rộn cả khu rừng. Giữa trưa chim ít bay, nấp trong tán, khách thường chỉ thấy rừng yên tĩnh.
Chiều tối là lúc đẹp nhất với nhiều người: bầu trời chuyển màu, bóng chim đen trên nền trời, những tán cây trắng lốm đốm vì chim đậu kín. Nhưng đây cũng là lúc muỗi nhiều nhất. Chuẩn bị kỹ thì cảnh này đáng công chờ đợi.
Nên đến sớm hơn giờ chim về khoảng một tiếng để tìm chỗ đứng, làm quen ánh sáng, nghe tiếng rừng. Khi những đàn đầu tiên xuất hiện, thường từ phía đồng ruộng và biển bay vào, cứ đứng yên mà nhìn; đàn sau nối đàn trước, kéo dài tới khi trời tối hẳn.
Cách đi trong rừng cho chim yên
Đi nhẹ, nói nhỏ. Tiếng ồn làm chim hoảng, bay dạt, nhất là chim đang ấp trứng, nuôi con. Một nhóm khách ồn có thể làm cả khu tổ xáo động. Tắt nhạc, tắt âm báo điện thoại, nói chuyện bằng giọng thì thầm khi ở gần khu tổ.
Mặc màu trầm. Áo màu xanh rêu, nâu, xám ít làm chim chú ý hơn áo màu sặc sỡ. Không cần đồ chuyên dụng, chỉ tránh đỏ chói, trắng loá.
Không rời lối đi. Lối đi được làm để khách không giẫm vào khu tổ, không làm sập bờ, không lạc. Ra khỏi lối là vừa nguy hiểm vừa phá rừng. Nền rừng ngập nước có chỗ bùn sâu, rễ cây sắc, rắn, ong có thể ở trong bụi.
Không dùng đèn flash, không chiếu đèn vào tổ. Ánh sáng mạnh làm chim hoảng, đặc biệt lúc chạng vạng. Chụp ảnh chim dùng ánh sáng tự nhiên, chấp nhận ảnh hơi tối còn hơn làm chim bỏ tổ.
Không cho ăn, không bắt, không nhặt trứng. Chim hoang dã sống tự do; cho ăn làm thay đổi tập tính, bắt chim và lấy trứng là vi phạm quy định bảo vệ động vật hoang dã.
Không bay flycam sát rừng. Tiếng và bóng thiết bị bay làm chim hoảng loạn. Bay ở khu bảo vệ phải xin phép, và nhiều nơi cấm hẳn.
Mang gì khi đi vườn chim
Một chuyến vài giờ ở vườn chim, nhất là buổi chiều tối, nên chuẩn bị:
- Áo dài tay, quần dài, giày kín: chống muỗi, chống côn trùng, đi đường đất đỡ trơn.
- Thuốc chống muỗi bôi da: chiều tối muỗi rất nhiều.
- Ống nhòm: giúp nhìn rõ chim trên tán cao mà không cần lại gần.
- Máy ảnh có ống tele nếu muốn chụp chim; điện thoại chụp toàn cảnh đàn chim bay vẫn đẹp.
- Đèn pin nhỏ cho lúc ra về khi trời tối, chiếu xuống lối đi, không chiếu lên cây.
- Nước uống; trong rừng không có quán.
- Mũ che, vì chim đậu trên đầu có thể thả phân xuống lối đi.
- Túi đựng rác mang về; trong rừng không nên có thùng rác để tránh thu hút chuột, kiến.
Đi với trẻ nhỏ thì chọn buổi sáng, ít muỗi hơn, trời sáng dễ trông trẻ. Dặn trẻ trước về chuyện đi nhẹ, nói nhỏ; trẻ thường hợp tác tốt nếu được giao việc như đếm đàn chim, tìm con diệc đứng im.
Chụp ảnh chim mà không làm phiền
Ảnh đẹp nhất ở vườn chim thường là cảnh đàn chim bay về lúc chiều tà, chụp ngược sáng với nền trời màu. Đứng ở chòi quan sát hoặc khoảng trống cho phép, hướng máy về phía chim bay tới, chụp liên tục để bắt đội hình. Không cần lại gần tổ. Đặt máy ở chế độ chụp liên tiếp, tốc độ nhanh, vì chim bay qua khung hình chỉ trong khoảnh khắc.
Muốn chụp cận chim đang đậu, ống tele là cần thiết. Giữ khoảng cách, đợi chim tự xuất hiện, không ném đồ, vỗ tay, la hét để chim bay lên lấy ảnh. Cách làm này làm hỏng trải nghiệm của chính người khác và có hại cho chim.
Khi thấy chim con, tổ có trứng ở tầm thấp gần lối đi, nên chụp nhanh và đi tiếp, không đứng lâu. Chim bố mẹ không dám về tổ khi có người đứng sát, trứng và chim con có thể bị nắng, bị lạnh.
Một nguyên tắc nhiều người chụp chim thiên nhiên đồng ý: nếu con chim thay đổi hành vi vì bạn, như ngừng ăn, kêu báo động, bay lên, nghĩa là bạn đã đến quá gần. Lùi lại vài bước, đợi chim trở lại bình thường rồi mới chụp tiếp.
Đường đến và kết hợp với các điểm khác
Vườn chim nằm gần trung tâm, trên hướng đi ra biển Nhà Mát, chạy xe máy từ trung tâm chỉ mất một quãng ngắn. Hỏi đường người địa phương hoặc tìm "vườn chim Bạc Liêu" trên bản đồ điện thoại là được. Taxi, xe công nghệ đi được tới cổng, nhưng chiều tối về có thể khó gọi xe, nên hẹn xe đón trước. Đoạn cuối vào cổng có thể là đường nhỏ, đi chậm.
Do thời điểm ngắm chim đẹp nhất là chiều tối, nhiều người sắp xếp: chiều sớm ra cánh đồng điện gió hoặc biển Nhà Mát, khoảng cuối chiều quay vào vườn chim xem chim về, tối về trung tâm ăn uống. Ngược lại, người dậy sớm có thể xem chim rời tổ rồi đi tiếp ra biển ăn sáng.
Giờ mở cửa, quy định về đón khách lúc sáng sớm, chiều tối có thể thay đổi theo đơn vị quản lý. Trước khi đi, nhất là khi muốn đến từ lúc trời chưa sáng hoặc ở lại tới lúc tối hẳn, nên hỏi để không bị kẹt ngoài cổng.
Vì sao cần giữ một mảng rừng như thế
Vùng ven biển Bạc Liêu từng có nhiều rừng ngập mặn và rừng tràm hơn bây giờ, theo lời kể của người lớn tuổi và các tài liệu về vùng. Qua nhiều thập kỷ, rừng được khai phá để làm ruộng, nuôi tôm, làm nhà. Những mảng rừng còn lại như vườn chim trở thành chỗ trú quan trọng cho chim nước của cả vùng.
Chim nước là một phần của hệ sinh thái đồng ruộng, ăn cá nhỏ, côn trùng, ốc. Người nuôi tôm có khi coi chim là kẻ ăn trộm tôm, nhưng chim cũng là dấu hiệu môi trường còn sống. Một vùng không còn chim là vùng nước đã có vấn đề. Các nhà nghiên cứu sinh thái thường dùng số lượng chim nước như một chỉ báo sức khoẻ của vùng đất ngập nước.
Khách đến vườn chim góp phần cho việc bảo vệ khi đi đúng cách, không để lại rác, không làm phiền chim, và kể lại cho người khác về một mảng rừng hiếm hoi ở rìa đô thị. Ngược lại, khách ồn ào, xả rác, săn ảnh bằng mọi giá có thể làm chim bỏ đi, và lúc đó vườn chim chỉ còn là cái tên.
Câu hỏi thường gặp
Vườn chim Bạc Liêu có quanh năm không?
Rừng mở quanh năm theo quy định của đơn vị quản lý, nhưng lượng chim thay đổi theo mùa. Mùa mưa đến đầu mùa khô thường đông chim hơn, có chim làm tổ. Mùa khô vẫn có chim nhưng ít hơn. Nên hỏi trước tình hình chim năm đó trước khi đi.
Đi vườn chim buổi sáng hay buổi chiều?
Cả hai đều đẹp. Sáng sớm xem chim rời tổ, ít muỗi, trời mát. Chiều tối xem chim bay về, cảnh rộn ràng và bầu trời đẹp hơn, nhưng muỗi nhiều. Người chụp ảnh thường chọn chiều; gia đình có trẻ nhỏ nên chọn sáng.
Vườn chim có cho vào lúc trời tối không?
Tuỳ quy định của đơn vị quản lý từng thời kỳ. Thường khách được ở tới chạng vạng để xem chim về, sau đó phải ra. Không nên tự ý vào rừng ban đêm vì nguy hiểm và làm phiền chim. Hỏi giờ đóng cửa trước khi đến.
Có cần thuê người hướng dẫn trong vườn chim không?
Không bắt buộc, lối đi dễ theo. Có người hướng dẫn thì biết chỗ chim tập trung, nhận loài, biết đoạn đường nào đang mở. Nếu đơn vị quản lý có người hướng dẫn, nhờ họ dẫn một vòng sẽ thấy nhiều hơn tự đi.
Đi vườn chim có bị phân chim rơi trúng không?
Có thể, nhất là lúc chim về đông và đi dưới tán cây có tổ. Đội mũ, mặc áo khoác ngoài, mang khăn giấy ướt là đủ. Đây là chuyện bình thường ở sân chim, cứ cười cho qua.
Có thể kết hợp ngắm chim với đi xuồng không?
Một số khu sinh thái ở miền Tây có đi xuồng vào rừng xem chim. Ở vườn chim Bạc Liêu, hình thức tham quan có thể thay đổi theo thời kỳ, có lúc có xuồng, có lúc chỉ đi bộ. Hỏi tại chỗ để biết hiện có những cách nào.