Bờ biển vùng Bạc Liêu cũ có đoạn đang bị sạt lở, có đoạn vẫn được bồi. Ở những đoạn lở, sóng biển Đông, nhất là sóng gió chướng mùa khô kết hợp triều cường, ăn dần vào bãi bùn và đai rừng phòng hộ; rừng mất thì sóng đánh thẳng vào chân đê. Nguyên nhân chính được nêu là phù sa sông Mê Kông về ít đi, rừng ven biển bị thu hẹp, và mực nước biển có xu hướng dâng trong khi đất sụt lún.
Khác với sạt lở bờ sông có thể sụp cả mảng đất trong một đêm, sạt lở bờ biển bùn thường diễn ra từ từ: mỗi mùa gió chướng, mép rừng lùi thêm vài mét tới vài chục mét, cây mắm đổ dần, gốc lộ trơ. Vì chậm nên dễ bị bỏ qua, cho tới khi đê bị đe doạ.
Bài này giải thích cơ chế, những cách giữ bờ đang được dùng và điều người ở ven đê nên để ý. Số liệu về chiều dài bờ lở, tốc độ lở từng đoạn thay đổi theo năm và theo nguồn, nên chỉ nêu ở mức chung.
Sạt lở bờ biển bùn diễn ra như thế nào
Một đoạn bờ khoẻ mạnh của vùng này từ ngoài vào gồm bãi bùn thoải, đai rừng mắm, đước dày, rồi mới tới đê biển và đất sản xuất phía trong. Sóng tới bãi bùn đã mất nhiều năng lượng, vào tới rừng thì bị thân và rễ cây chặn lại, khi chạm đê chỉ còn là gợn nhỏ. Đai rừng vì thế là tấm áo giáp của đê.
Khi bãi bùn phía trước bị bào mòn, nước sâu hơn ngay sát bìa rừng, sóng lớn hơn đánh vào gốc cây. Đất quanh rễ bị cuốn đi, cây ngã, khoảng trống mở ra, sóng lại lấn sâu hơn. Mỗi mùa gió chướng, quá trình đó lặp lại; người đi dọc đê thấy bìa rừng thưa dần, những thân cây chết đứng trơ giữa nước như một hàng rào gãy.
Tới khi đai rừng còn quá mỏng, sóng bắt đầu đánh trực tiếp vào chân đê đất. Đê đất ở vùng bùn không chịu được sóng liên tục; mái đê bị khoét, có chỗ sạt mảng. Đây là lúc chính quyền thường phải gia cố khẩn cấp. Vì vậy, dấu hiệu cần để ý không phải là đê sạt mà là rừng phía trước đê mỏng đi qua từng năm.
Vì sao bờ biển bị lở: các nguyên nhân chồng lên nhau
Phù sa về ít đi. Bờ biển bùn sống nhờ phù sa. Nhiều nghiên cứu về đồng bằng sông Cửu Long cho thấy lượng bùn cát sông Mê Kông đưa ra biển đã giảm mạnh trong vài chục năm, do các đập thủy điện thượng nguồn giữ lại và khai thác cát trên sông. Ít vật liệu bồi thì phần bị sóng lấy đi không được bù lại.
Sóng gió chướng. Mùa khô, gió đông bắc thổi đều nhiều tháng tạo sóng đánh xiên vào bờ phía đông bán đảo. Sóng kết hợp triều cường cuối năm là tổ hợp gây lở mạnh nhất. Những đoạn bờ quay mặt thẳng về hướng gió chịu thiệt nhiều hơn.
Rừng bị thu hẹp. Trong nhiều năm, một phần rừng ven biển bị phá để làm vuông tôm, làm đường, lấy củi. Mỗi mét rừng mất là một mét áo giáp mỏng đi. Dù nay rừng phòng hộ được bảo vệ chặt hơn, phần đã mất cần nhiều năm mới trồng lại được.
Mực nước biển và sụt lún. Mực nước biển dâng theo xu hướng toàn cầu, trong khi đất đồng bằng sụt lún do khai thác nước ngầm và do lớp trầm tích trẻ tự nén. Hai quá trình cộng lại làm nước ven bờ sâu thêm, sóng vào gần đê hơn. Tốc độ cụ thể ở vùng Bạc Liêu cần xem số đo của cơ quan chuyên môn.
Công trình và ao nuôi sát bờ. Một số công trình, ao nuôi xây sát mép rừng hoặc lấn vào bãi làm thay đổi dòng chảy cục bộ, có thể khiến đoạn bên cạnh bị lở nhanh hơn. Đây là tác động nhỏ, cục bộ nhưng có thật.
Những đoạn bờ hay được nhắc tới
Theo những gì báo chí địa phương và ngành phòng chống thiên tai thường đề cập trong nhiều năm, các đoạn bờ chịu sạt lở đáng kể của vùng Bạc Liêu cũ tập trung ở phía tây nam, thuộc các xã ven biển của huyện Đông Hải cũ, nay là Xã Đông Hải, Xã Long Điền và Xã Gành Hào. Một số đoạn thuộc vùng Hòa Bình cũ, nay là Xã Vĩnh Hậu, cũng nằm trong danh sách được theo dõi.
Ở phía đông bắc, quanh Phường Hiệp Thành (gồm Nhà Mát, Vĩnh Trạch Đông cũ), bờ biển có đoạn được gia cố bằng kè từ khá sớm vì gần khu dân cư và khu điện gió; có đoạn vẫn còn bãi bồi rộng trước đai rừng. Tình hình từng đoạn có thể đổi chiều trong vài năm: chỗ đang lở được làm hàng rào giảm sóng có thể bắt đầu bồi lại, còn chỗ trước nay được bồi có thể chuyển sang lở.
Vì vậy bài này không đưa danh sách điểm sạt lở chi tiết hay số mét bờ bị mất. Những con số đó do Ủy ban nhân dân tỉnh và các sở chuyên môn công bố, khi cần nên xem văn bản mới nhất, nhất là khi có quyết định công bố tình huống khẩn cấp về sạt lở cho một đoạn bờ cụ thể.
Các cách giữ bờ đang được dùng ở bờ biển bùn
Bờ biển bùn không thể giữ bằng một kiểu công trình duy nhất. Bảng dưới tóm tắt các giải pháp hay gặp ở bán đảo Cà Mau nói chung, gồm vùng Bạc Liêu cũ:
| Giải pháp | Nguyên lý | Điểm mạnh | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Hàng rào tre, cừ tràm giảm sóng | Hai hàng cọc đóng song song ngoài bãi, giữa nhồi bó cành, làm sóng vỡ trước khi vào bờ | Rẻ, làm nhanh, giúp bùn lắng lại phía sau | Mục sau vài năm, phải sửa và thay thường xuyên |
| Đê tạo bãi bằng cọc bê tông | Hàng cọc hoặc cấu kiện bê tông đặt xa bờ, có khe cho nước và bùn qua lại | Bền hơn tre, vẫn cho phù sa vào lắng | Tốn kém, cần khảo sát kỹ kẻo làm lở đoạn bên cạnh |
| Kè bê tông sát đê | Lát mái đê bằng cấu kiện bê tông, chân kè có cọc | Bảo vệ ngay đoạn đê nguy hiểm | Không giúp bãi bồi lại, sóng phản xạ có thể làm sâu chân kè |
| Trồng lại rừng ngập mặn | Trồng mắm, đước phía sau hàng rào khi bãi đủ cao | Bền lâu, tự lớn, có thêm lợi ích sinh thái | Cây non chết nếu bãi còn thấp hoặc sóng mạnh, phải đi kèm rào chắn |
Xu hướng chung được giới chuyên môn khuyến nghị là kết hợp: công trình mềm hoặc bán kiên cố ở ngoài để giảm sóng, giữ bùn; trồng rừng phía sau khi bãi đã cao; chỉ dùng kè cứng ở đoạn đê không còn đường lùi. Làm kè cứng mà không giữ bãi thì về lâu dài thường phải gia cố mãi.
Mùa nào bờ lở mạnh nhất
Ở vùng này, sạt lở bờ biển có tính mùa rõ. Thời kỳ nguy hiểm nhất thường rơi vào cuối năm âm lịch, khoảng từ tháng 9 tới tháng 12 âm lịch, khi gió chướng bắt đầu mạnh trong lúc triều cường lên cao nhất năm. Mực nước cao cho phép sóng vào sâu, gió mạnh làm sóng lớn, hai yếu tố cùng lúc đánh vào bìa rừng và chân đê.
Giữa mùa khô, gió chướng vẫn thổi nhưng triều đã thấp hơn, nên lở chậm lại. Vào mùa mưa, gió tây nam thổi từ đất liền ra biển, sóng phía bờ đông yếu, nhiều đoạn bờ có cơ hội nhận phù sa lắng đọng trở lại. Đây là lý do các công trình hàng rào giảm sóng thường được làm hoặc sửa chữa trong mùa mưa, để kịp đứng vững trước mùa gió chướng.
Ngoài nhịp mùa, những đợt áp thấp hay bão trên biển Đông, dù không đổ bộ trực tiếp, vẫn có thể tạo sóng lớn và nước dâng làm một đoạn bờ lở nhanh trong vài ngày. Khi có tin cảnh báo kiểu này, người ở sát đê nên chú ý thông báo của xã.
Sạt lở bờ sông, bờ kênh: chuyện khác nhưng hay bị gộp chung
Bên cạnh bờ biển, vùng Bạc Liêu cũ còn có sạt lở ven sông Gành Hào, ven các kênh lớn và kênh nội đồng. Kiểu lở này khác hẳn: thường xảy ra đột ngột, có khi sụp cả một đoạn đường, một góc nhà xuống kênh trong vài phút. Nguyên nhân hay được nêu là nền đất yếu, dòng chảy khoét chân bờ, sóng tàu ghe chạy nhanh, và tải trọng nhà cửa, xe cộ trên bờ.
Dấu hiệu báo trước của sạt lở bờ kênh thường là những vết nứt chạy song song với mép bờ, nền nhà hoặc mặt đường lún nghiêng về phía kênh, cây ven bờ nghiêng. Gặp những dấu hiệu này, nên báo ấp, xã và hạn chế đi lại, đặt vật nặng ở gần mép.
Khi đọc tin “sạt lở ở Bạc Liêu”, nên xem kỹ là bờ biển hay bờ sông, kênh. Hai loại có cách ứng phó, mức nguy hiểm và nguồn kinh phí khác nhau. Gộp chung dễ dẫn tới hiểu sai mức độ nghiêm trọng.
Ở hoặc mua đất gần đê biển: những điều nên để ý
Người mua đất, thuê vuông nuôi hay dựng nhà ở vùng ven biển nên tự trả lời mấy câu sau trước khi quyết định:
- Phía trước đê còn rừng dày không? Đi ra đê nhìn bề rộng đai rừng và tình trạng bìa rừng: cây khoẻ hay gốc trơ, cây đổ.
- Đoạn đê có nằm trong danh sách sạt lở được theo dõi không? Hỏi trực tiếp Ủy ban nhân dân xã; các đoạn khẩn cấp thường có quyết định công bố.
- Đất có nằm trong hành lang bảo vệ bờ biển hoặc rừng phòng hộ không? Phần đất này bị hạn chế xây dựng, chuyển mục đích; tra quy hoạch trước khi xuống tiền.
- Mùa gió chướng năm trước nước có tràn qua đê không? Hàng xóm lâu năm là nguồn thông tin tốt nhất về chuyện này.
- Đường đi có phụ thuộc vào đê không? Nhiều ấp ven biển chỉ có đường trên mặt đê; đê sạt là mất đường.
Không có câu trả lời nào ở trên là lý do đủ để kết luận mua hay không, nhưng thiếu chúng thì người mua đang đặt cược mà không biết.
Đọc tin sạt lở cho đúng: những chữ hay gặp
Trong văn bản và báo chí về sạt lở, có vài cụm từ mang nghĩa kỹ thuật khá cụ thể. “Công bố tình huống khẩn cấp” nghĩa là cơ quan có thẩm quyền xác định một đoạn bờ đang đe doạ trực tiếp đê, nhà dân hoặc công trình, cho phép làm công trình khẩn cấp mà không qua đủ các bước đầu tư thông thường. Đây là dấu hiệu đoạn bờ đó ở mức nguy hiểm thật, không phải chỉ đang theo dõi.
“Đê biển Đông” ở vùng này chỉ tuyến đê chạy dọc bờ biển phía đông bán đảo Cà Mau, gồm đoạn qua vùng Bạc Liêu cũ. “Đê tạo bãi”, “công trình giảm sóng” là những công trình đặt ngoài bãi để giữ bùn, khác với “kè” là lớp bảo vệ ốp sát mái đê. Một bài báo nói “đã làm xong 2 km kè” và “đã làm xong 2 km đê tạo bãi” mô tả hai thứ có tác dụng rất khác nhau.
Cuối cùng, “sạt lở đặc biệt nguy hiểm”, “nguy hiểm”, “bình thường” là các cấp phân loại mức độ, mỗi cấp kéo theo cách ứng xử riêng như di dời dân, cấm xây dựng, ưu tiên vốn. Người có nhà, đất gần đoạn bờ được xếp ở cấp cao nên hỏi xã về phương án cụ thể dành cho khu vực của mình.
Câu hỏi thường gặp
Bờ biển Bạc Liêu mỗi năm mất bao nhiêu mét?
Không có một con số chung cho cả bờ biển. Có đoạn lở nhanh, có đoạn đứng yên, có đoạn được bồi. Tốc độ ở đoạn lở cũng thay đổi theo năm tuỳ sức gió chướng và triều. Các số liệu đáng tin nằm trong báo cáo khảo sát của cơ quan chuyên môn, nên xem bản mới nhất khi cần dùng.
Hàng rào tre giảm sóng có hiệu quả thật không?
Ở nhiều đoạn bờ bùn của bán đảo Cà Mau, hàng rào tre, cừ tràm đã giúp bùn lắng lại phía sau và tạo điều kiện trồng rừng. Hiệu quả phụ thuộc vào vị trí, cách làm và việc sửa chữa định kỳ; rào mục mà không thay thì sóng lại vào như cũ.
Có nên làm kè bê tông suốt cả bờ biển không?
Giới chuyên môn thường không khuyến nghị. Kè cứng tốn kém, không giúp bãi bồi lại, và có thể làm đoạn bờ kế bên lở mạnh hơn. Cách được ưu tiên là giữ bãi và giữ rừng, chỉ làm kè ở đoạn đê đã sát nguy cơ.
Sạt lở bờ biển có liên quan tới điện gió ven biển không?
Đây là câu hỏi hay gặp. Các trụ điện gió chiếm diện tích mặt bãi nhỏ và có đánh giá tác động môi trường riêng. Nguyên nhân chính của sạt lở được giới nghiên cứu nêu là thiếu phù sa, sóng gió và mất rừng. Tác động cục bộ của từng công trình ven biển cần xem trong đánh giá cụ thể.
Người dân có được tự đóng cọc, làm rào giữ bờ trước đất mình không?
Bãi bồi và rừng phòng hộ ven biển là đất do nhà nước quản lý, làm công trình trên đó cần được phép. Nhiều nơi có chương trình hỗ trợ người dân cùng làm hàng rào, trồng rừng. Nên liên hệ xã hoặc đơn vị quản lý rừng trước khi tự làm.
Bờ biển bị lở thì nước mặn có tràn vào ruộng không?
Nếu đê vẫn đứng vững thì không. Nguy cơ tràn mặn xảy ra khi đê bị sạt, bị nước tràn qua lúc triều cường kết hợp sóng lớn. Đó là lý do đê biển và đai rừng phía trước được coi là tuyến phòng thủ đầu tiên cho cả vùng sản xuất phía trong.