Biển Bạc Liêu vì sao nước đục và không có bãi cát: hiểu bờ biển bùn bồi

Biển Bạc Liêu đục và không có bãi cát vì đây là bờ biển bùn, được bồi bằng phù sa mịn của sông Mê Kông trôi dọc bờ biển Đông về phía nam. Hạt phù sa nhỏ tới mức không chìm hẳn mà lơ lửng trong nước, nên nước biển có màu nâu đục; khi triều rút, lộ ra không phải bãi cát mà là bãi bùn rộng, mềm, đi bộ lún tới bắp chân.

Nước đục không có nghĩa là nước bẩn. Đó là màu của đất đang được bồi, và chính lớp bùn này nuôi rừng mắm, rừng đước, nuôi nghêu, sò, cua, cá kèo, làm nên nghề nuôi tôm và tôm giống của cả vùng. Người đi biển Nhà Mát lần đầu hay thất vọng vì tưởng sẽ gặp biển xanh cát trắng; hiểu đúng bản chất bờ biển thì thấy nó có cái hay riêng.

Bờ biển vùng Bạc Liêu cũ chạy theo hướng đông bắc – tây nam, từ chỗ giáp vùng Vĩnh Châu (Sóc Trăng cũ) xuống tới cửa sông Gành Hào, nay thuộc các đơn vị Phường Hiệp Thành, Xã Vĩnh Hậu, Xã Đông Hải, Xã Long Điền và Xã Gành Hào của tỉnh Cà Mau. Chiều dài thường được nêu là khoảng 56 km.

Phù sa từ đâu tới: dòng chảy dọc bờ mang bùn về phương nam

Sông Mê Kông đổ ra biển qua nhiều cửa, từ Tiền Giang xuống tới Sóc Trăng cũ. Mỗi năm, theo các nghiên cứu về đồng bằng, dòng sông mang ra biển một khối lượng bùn cát rất lớn, phần nhiều là hạt sét và bột rất mịn. Hạt thô hơn lắng gần cửa sông; hạt mịn bị sóng và dòng chảy ven bờ cuốn đi.

Vào mùa gió chướng, gió đông bắc thổi mạnh tạo ra dòng chảy dọc bờ hướng về phía tây nam. Dòng này mang theo bùn lơ lửng từ các cửa sông xuống dọc bờ Sóc Trăng, Bạc Liêu rồi Cà Mau. Khi tới vùng nước nông, sóng yếu đi, phù sa lắng dần và bồi thành bãi. Bờ biển Bạc Liêu vì thế là một phần của dải bờ bùn dài nhất nước, nối liền từ các cửa sông Mê Kông xuống tận mũi Cà Mau.

Chính cơ chế này giải thích vì sao không có cát. Cát là hạt nặng, cần sóng mạnh và nguồn cát gần bờ mới tạo được bãi cát. Ở đây sóng bị bãi bùn rộng làm tiêu năng lượng, nguồn vật liệu lại toàn bùn mịn, nên bờ biển là bùn từ mép nước tới chân rừng. Một vài giồng cát cũ trong đất liền là dấu vết của những đường bờ biển rất xa xưa, không phải bãi biển ngày nay.

Nước đục là bẩn hay sạch: những điều hay hiểu sai

Màu nâu là màu của bùn lơ lửng. Mỗi lít nước ven bờ chứa một lượng hạt sét rất nhỏ, không chìm được vì sóng và triều khuấy liên tục. Ánh sáng không xuyên qua được nên nước có màu nâu sữa hoặc nâu xám. Đó là đặc điểm tự nhiên của bờ bùn, giống các bãi bồi ven biển ở nhiều đồng bằng lớn trên thế giới.

Đục không đồng nghĩa ô nhiễm. Ô nhiễm thật sự đến từ nước thải ao nuôi, rác nhựa trôi dạt, nước thải sinh hoạt từ các khu dân cư ven sông. Những thứ đó có ở một số đoạn và cần được nhìn nhận riêng; màu đục của bùn thì không phải nguyên nhân.

Bùn ven biển giàu dinh dưỡng. Lớp bùn mới bồi chứa nhiều chất hữu cơ, nuôi tảo, sinh vật đáy, từ đó nuôi tôm cá tự nhiên, sò, nghêu, cua và chim ăn trên bãi. Vùng bờ bùn thường là vùng có năng suất sinh học cao.

Tắm biển được nhưng không phải kiểu tắm bãi cát. Ở khu vực có kè và bậc xuống nước, nhiều người vẫn ngâm mình khi triều lên. Nhưng đáy là bùn, nước đục không nhìn thấy chân, có chỗ hố sâu bất ngờ, nên không thích hợp để bơi xa hay cho trẻ nhỏ xuống nước một mình.

Bãi bồi lúc triều rút: một hệ sinh thái chứ không phải đất trống

Khi triều rút, bãi bùn lộ ra rộng hàng trăm mét ở nhiều đoạn. Nhìn từ đê thì tưởng đất trống, nhưng đi gần sẽ thấy dày đặc lỗ cua, lỗ còng, dấu vết cá thòi lòi trườn, đàn chim bói cá và cò đứng kiếm ăn. Bãi bồi là nơi sinh vật biển và sinh vật đất liền gặp nhau hai lần mỗi ngày theo con nước.

Phía trong bãi là đai rừng phòng hộ với mắm ở ngoài cùng, nơi bùn còn non, rồi tới đước, bần và các loài cây ngập mặn khác. Rễ mắm mọc tua tủa từ bùn giữ phù sa lại, làm bãi cao dần; khi bãi đủ cao và chắc, đước mới vào được. Đây là cách bờ biển tự lấn ra biển một cách chậm rãi ở những đoạn còn được bồi.

Người dân ven biển sống nhờ bãi theo nhiều cách: cào nghêu, bắt sò, đặt lú, đóng đáy, bắt cá kèo, câu cua. Nghề nào cũng phải canh con nước, ra bãi lúc triều rút và vào trước khi triều lên. Với người ngoài, đó cũng là lời nhắc rằng bãi bùn đẹp nhất khi nhìn từ trên đê hoặc từ chỗ có lối đi, không phải khi tự đi bộ ra giữa bãi.

Bờ biển Bạc Liêu theo từng đoạn: từ Hiệp Thành tới Gành Hào

Đi dọc bờ từ đông bắc xuống tây nam, mỗi đoạn có một dáng riêng. Bảng dưới phác theo tên đơn vị hành chính mới, kèm tên cũ quen gọi:

Chiều dài từng đoạn và vị trí sạt lở cụ thể thay đổi theo năm; muốn biết chính xác một đoạn đê nào đang ra sao, nên hỏi chính quyền phường xã hoặc xem thông báo của ngành thủy lợi và phòng chống thiên tai.

Triều biển Đông: vì sao mép nước chạy xa cả cây số

Bờ biển Bạc Liêu chịu chế độ bán nhật triều không đều của biển Đông: mỗi ngày có hai lần triều lên, hai lần triều xuống, độ cao hai lần không bằng nhau. Biên độ triều ở vùng này thuộc loại lớn của cả nước, nhất là vào những ngày triều cường quanh rằm và mùng một âm lịch, có lúc chênh lệch giữa đỉnh và chân triều lên tới vài mét.

Kết hợp với độ dốc rất thoải của bãi bùn, biên độ triều lớn làm mép nước dịch chuyển rất xa. Buổi sáng đứng trên đê thấy biển sát chân, buổi chiều nhìn ra chỉ thấy bãi bùn tới tận chân trời. Đây là lý do các trụ điện gió ở Phường Hiệp Thành lúc thì đứng giữa nước, lúc lại đứng trên bãi bùn khô.

Với người ở, triều quyết định giờ giấc: ghe ra vào cửa sông phải chờ nước, người cào nghêu ra bãi theo triều rút, trại tôm giống bơm nước biển lúc triều lên cho nước sạch hơn. Với khách, nên xem lịch thủy triều trước khi ra Nhà Mát hay Gành Hào nếu muốn thấy biển đầy nước, hoặc muốn ngắm bãi bồi lúc triều xuống.

Ra bãi bùn an toàn: những điều người ngoài hay bỏ qua

Bãi bùn đẹp nhưng không phải bãi cát. Mấy điều sau là kinh nghiệm phổ biến của người ven biển:

• Không đi bộ một mình ra xa mép đê. Bùn mềm có chỗ lún sâu tới gối, càng giãy càng lún; triều lên lại rất nhanh trên bãi phẳng.
• Xem giờ triều trước. Chỉ ra bãi khi triều đang rút và quay vào sớm, trước giờ triều bắt đầu lên.
• Đi theo lối mòn của người địa phương, mang giày bó chân hoặc đi chân trần cẩn thận vì vỏ hàu, vỏ sò, cọc tre cũ sắc cạnh dưới bùn.
• Không tự ý vào vuông nuôi, bãi nghêu có chủ. Nhiều khoảng bãi trông như của chung nhưng đã được giao khoán cho hộ nuôi.
• Không bẻ cây, không chặt rễ mắm. Đai rừng là thứ giữ bờ, phần lớn thuộc rừng phòng hộ.
• Trẻ em luôn có người lớn kèm, kể cả khi chỉ đứng ở chân kè: rêu trên bậc kè rất trơn khi triều rút.

Bờ biển bùn đang thay đổi thế nào

Một bờ biển bùn không đứng yên. Nhiều tài liệu nghiên cứu về đồng bằng sông Cửu Long chỉ ra rằng lượng phù sa sông Mê Kông đưa ra biển đã giảm đáng kể trong vài chục năm gần đây, do đập thủy điện ở thượng nguồn giữ lại bùn cát, do khai thác cát lòng sông. Ít phù sa thì bãi bồi chậm lớn, có đoạn chuyển từ bồi sang lở.

Ở vùng Bạc Liêu, hiện tượng này thể hiện rõ ở một số đoạn bờ thuộc các xã ven biển phía tây nam, nơi đai rừng phòng hộ bị sóng ăn mòn, đê phải gia cố. Ngược lại, vẫn có đoạn được bồi nhờ hàng rào giảm sóng và trồng lại rừng. Bức tranh vì thế đan xen, không thể nói chung chung là “cả bờ biển đang mất”.

Chuyện sạt lở, các công trình giữ bờ và đai rừng phòng hộ được viết riêng ở những bài khác trong mục này. Điều cần giữ lại ở đây là: nước đục và bãi bùn là dấu hiệu của một bờ biển còn sống, còn nhận phù sa. Nếu một ngày nước ven bờ trong hẳn, đó chưa chắc là tin tốt.

Đường bờ biển đã dịch chuyển qua nhiều thế kỷ

Nhìn vào địa hình vùng Bạc Liêu cũ sẽ thấy rải rác trong đất liền những dải đất cao hơn xung quanh, nhiều cát, người địa phương gọi là giồng. Theo cách giải thích phổ biến của các nhà địa lý, những giồng cát này là dấu vết của các đường bờ biển cổ, khi biển còn nằm sâu trong đất liền hơn bây giờ. Phù sa bồi dần, bờ biển lấn ra phía đông nam, để lại giồng như những vết vằn trên mặt đất.

Người xưa chọn giồng để ở, lập vườn, làm đường vì đất cao ráo, ít ngập, có nước ngọt mạch nông. Nhiều xóm cũ, vườn cây lâu năm, chùa và đình của vùng nằm trên giồng, trong khi đất trũng xung quanh là ruộng. Cảnh quan ấy giúp đọc lại câu chuyện bồi tụ hàng nghìn năm.

Tốc độ và mốc thời gian cụ thể của từng giồng là chuyện của các công trình nghiên cứu địa chất, không nêu số ở đây. Điều đáng giữ là bờ biển bùn vốn dĩ là bờ biển di động: nó từng tiến ra biển nhờ phù sa, và nay ở một số đoạn đang lùi lại khi phù sa ít đi. Hiểu như vậy để thấy đê, kè và đai rừng là cách con người giữ một đường bờ vốn không đứng yên.

Câu hỏi thường gặp

Biển Bạc Liêu có tắm được không?

Có thể ngâm mình ở những chỗ có kè và bậc xuống nước khi triều lên, nhiều người địa phương vẫn làm vậy. Tuy nhiên đáy là bùn, nước đục không thấy chân, có chỗ hố sâu và dòng chảy mạnh lúc triều đổi. Không nên bơi xa, không để trẻ nhỏ xuống nước một mình, và tránh những ngày có gió mạnh.

Có chỗ nào ở Bạc Liêu có biển nước trong không?

Dọc bờ biển vùng Bạc Liêu cũ gần như không có đoạn nào nước trong như biển miền Trung, vì toàn bộ bờ thuộc dải bờ bùn của đồng bằng. Nước có thể đỡ đục hơn vào những ngày lặng gió, triều đứng, nhưng màu nâu vẫn là màu chủ đạo quanh năm.

Bùn biển Bạc Liêu có dùng để tắm bùn như ở các khu nghỉ dưỡng không?

Bùn ở bãi bồi là bùn tự nhiên lẫn nhiều vật chất hữu cơ, vỏ sò, có thể có vi sinh vật và chất thải trôi dạt. Không có cơ sở để coi đây là bùn khoáng trị liệu. Nếu chỉ lội bãi theo người địa phương thì nên rửa sạch bằng nước ngọt sau đó, nhất là khi có vết xước.

Vì sao gọi là Nhà Mát?

Theo cách giải thích phổ biến, vùng ven biển này từ thời Pháp đã có nhà nghỉ hóng gió biển của người có của ở Bạc Liêu, nên dân gian gọi là Nhà Mát. Chi tiết cụ thể về ngôi nhà đầu tiên còn là chuyện kể truyền miệng. Tên Nhà Mát nay vẫn được dùng, dù về hành chính đã thuộc Phường Hiệp Thành.

Biển Bạc Liêu là biển Đông hay vịnh Thái Lan?

Là biển Đông. Toàn bộ bờ biển vùng Bạc Liêu cũ nằm ở phía đông bán đảo Cà Mau, hướng ra biển Đông. Bờ phía tây giáp vịnh Thái Lan thuộc phần Cà Mau cũ và An Giang (gồm Kiên Giang cũ), có chế độ triều và đặc điểm sóng khác hẳn.

Rác trôi dạt trên bãi biển từ đâu tới?

Phần lớn là rác từ sông đổ ra và rác sinh hoạt ven biển, bị triều và gió chướng dồn vào bờ, nhất là mùa khô. Vật nổi như chai nhựa, xốp, lưới cũ hay mắc vào rễ cây ngập mặn. Một số đoạn có hoạt động dọn rác định kỳ của địa phương và đoàn thể.