Học đờn ca tài tử ở Bạc Liêu, cách phổ biến và hiệu quả nhất vẫn là theo một thầy đờn hoặc một câu lạc bộ đờn ca ở phường, xã nơi mình ở. Người học đờn nên bắt đầu với ghi ta phím lõm hoặc đàn kìm; người học ca bắt đầu từ vài bài lý ngắn và câu vọng cổ nhịp 32. Lộ trình thường đi từ các bài Bắc vui, dễ, tới bài Nam, bài Oán, và từ vài tháng chơi được bài đơn giản tới nhiều năm để đờn, ca “ra hơi”.
Bài này dành cho người muốn thật sự học: người trẻ ở Bạc Liêu, người lớn tuổi muốn có thú vui, người quê Bạc Liêu ở xa muốn giữ một phần quê nhà. Bài nói về chọn nhạc cụ, tìm thầy, sinh hoạt ở câu lạc bộ, học bài nào trước, cách luyện tập ở nhà, và những khó khăn thường gặp. Bài không nêu tên thầy hay địa chỉ cụ thể vì thông tin này thay đổi; hỏi người địa phương là nhanh nhất, và người làm đờn ca ở đây phần lớn đều sẵn lòng chỉ đường cho người muốn học.
Học đờn hay học ca: chọn hướng đi
Câu hỏi đầu tiên là bạn muốn đờn hay muốn ca. Học ca không cần mua nhạc cụ, chỉ cần giọng và tai; người lớn tuổi, người bận rộn thường chọn hướng này. Học đờn cần đầu tư nhạc cụ, thời gian tập ngón nhiều hơn, nhưng mở ra khả năng chơi cùng nhóm, đệm cho người khác ca.
Nhiều người học cả hai: biết đờn giúp hiểu nhịp, hiểu bài, ca vững hơn; biết ca giúp người đờn hiểu người ca cần gì, chơi đệm đúng chỗ. Nhưng lúc đầu nên chọn một hướng chính để không bị phân tán.
Nếu bạn chưa chắc, hãy dự vài buổi sinh hoạt của một câu lạc bộ đờn ca. Nhìn người đờn, người ca, thử ngồi gần cây đàn kìm, thử ca theo một câu lý ngắn. Cảm giác của bạn sau vài buổi thường là câu trả lời tốt nhất. Cũng đừng lo chọn sai: người đã học ca muốn chuyển sang học đờn, hay ngược lại, đều mang theo được vốn nghe nhạc và cảm nhịp đã tích luỹ, không mất gì.
Chọn nhạc cụ đầu tiên
Mỗi nhạc cụ có độ khó, chi phí và vai trò khác nhau trong nhóm. Bảng dưới gợi ý cho người mới, dựa trên kinh nghiệm phổ biến của các thầy đờn ca.
| Nhạc cụ | Độ khó ban đầu | Ưu điểm cho người mới | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ghi ta phím lõm | Vừa | Dễ tìm thầy, dễ có chỗ trong nhóm, tiếng vang | Cần thợ khoét phím có tay nghề; lên dây khác ghi ta thường |
| Đàn kìm | Vừa đến khó | Đàn chính của dàn, hiểu bài sâu | Phải luyện nhấn phím cao và đạp song lang |
| Đàn tranh | Vừa | Tiếng đẹp, hợp người kiên nhẫn luyện ngón | Nhiều dây, cần chỉnh nhạn thường xuyên |
| Đàn cò | Khó | Tiếng gần giọng ca, rất được việc trong nhóm | Luyện vĩ lâu mới hết tiếng rè |
| Song lang | Dễ học, khó tinh | Học nhịp nhanh nhất | Thường đi kèm khi đã đờn đàn chính |
Đừng chọn nhạc cụ chỉ vì thích hình dáng. Hỏi thầy xem nhóm đang thiếu cây gì; học cây nhóm cần thì bạn sẽ được chơi cùng sớm hơn, và chơi cùng là cách học nhanh nhất.
Tìm thầy, tìm câu lạc bộ ở vùng Bạc Liêu
Ở vùng Bạc Liêu cũ, đờn ca tài tử có mặt ở hầu hết các phường xã, từ phường Bạc Liêu, Vĩnh Trạch, Hiệp Thành, Giá Rai, Láng Tròn tới các xã như Vĩnh Lợi, Hòa Bình, Phước Long, Hồng Dân, Gành Hào. Nhiều nơi có câu lạc bộ sinh hoạt định kỳ, do nhà văn hoá, hội người cao tuổi hoặc chính nhóm người yêu nghề tự tổ chức.
Cách tìm nhanh nhất là hỏi: hỏi ở nhà văn hoá phường xã, hỏi người bán đàn, hỏi người lớn tuổi trong xóm. Người làm đờn ca thường biết nhau cả vùng, chỉ cần tìm được một người là có thể được giới thiệu đến thầy phù hợp. Trung tâm văn hoá cấp tỉnh trước đây có những lớp năng khiếu; sau sáp nhập tỉnh, cách tổ chức các lớp này có thể thay đổi, nên hỏi lại.
Thầy đờn ca tài tử ở quê nhiều người dạy không lấy học phí hoặc chỉ nhận chút ít, coi việc truyền nghề là bổn phận. Với những thầy như vậy, sự chuyên cần và lòng kính trọng của trò quý hơn tiền. Nếu thầy có nhận học phí, hãy thoả thuận rõ từ đầu.
Phép tắc trong câu lạc bộ: học nghề cũng là học người
Câu lạc bộ đờn ca tài tử ở quê không chỉ là lớp học mà còn là một cộng đồng có phép tắc riêng. Người mới nên đến đúng giờ, chào hỏi các bậc cao niên trước, ngồi nghe trước khi xin chơi. Khi được mời đờn hay ca, đừng từ chối nhiều lần; chơi chưa hay không sao, ai cũng hiểu.
Khi người khác đang chơi, giữ im lặng, không chỉnh dây ồn ào, không chen ngang. Muốn góp ý cho ai, hãy nói nhẹ nhàng sau buổi chơi, và chỉ khi được hỏi. Với người lớn tuổi, dù mình đờn giỏi hơn, vẫn giữ lễ của người đi sau.
Nhiều câu lạc bộ góp quỹ nhỏ để mua trà nước, sửa đàn chung, thăm hỏi thành viên ốm đau. Tham gia những việc ấy là cách để được coi là người trong nhóm. Thầy đờn ở Bạc Liêu hay nói học đờn ca là học cả cách ngồi với nhau; người chỉ đến lấy bài rồi đi thường không học được phần hay nhất.
Lộ trình học: từ bài đầu tiên tới bài Oán
Mỗi thầy có cách dạy riêng, nhưng một lộ trình thường gặp cho người học đờn ca tài tử như sau.
- Làm quen chữ đàn và nhịp: học hò, xự, xang, xê, cống; học đếm nhịp, nghe song lang; người học đờn tập ngón cơ bản.
- Các bài lý và bài ngắn: lý con sáo, lý ngựa ô và các bài lý quen thuộc, giúp làm quen giai điệu Nam Bộ.
- Các bài Bắc: Lưu thủy trường, Xuân tình, Bình bán… vui, sáng, nhịp linh hoạt, là nền cho người mới.
- Vọng cổ nhịp 32: học cấu trúc sáu câu, các điểm dứt; người học ca tập nhả chữ, giữ hơi.
- Các bài Nam: Nam xuân, Nam ai, Đảo ngũ cung — học chuyển hơi, cảm xúc sâu hơn.
- Các bài Oán và bài lớn: Tứ đại oán, Phụng hoàng, Giang nam… đòi hỏi độ chín, thường sau vài năm.
- Chơi cùng nhóm và ứng tác: học lót, đối đáp, rao, đờn cho người khác ca — giai đoạn không bao giờ kết thúc.
Một hiểu lầm thường gặp là muốn học vọng cổ ngay từ buổi đầu vì đó là bài mình mê. Nhiều thầy vẫn cho học trò ca thử vài câu vọng cổ để giữ hứng, nhưng sẽ quay lại các bài lý, bài Bắc để luyện nhịp và chữ đàn. Bỏ qua bước nền, người học thường ca vọng cổ lạc nhịp, dứt sai câu mà không tự nhận ra.
Thời gian mỗi bước khác nhau tùy người. Có người vài tháng đã chơi được bài Bắc với nhóm; có người cần một năm. Quan trọng là đều đặn, không phải nhanh.
Luyện tập ở nhà: ít mà đều
Người học đờn nên tập mỗi ngày một ít, dù chỉ nửa giờ, thay vì tập dồn vài tiếng mỗi cuối tuần. Ngón tay cần thời gian để quen, tai cần nghe đi nghe lại. Tập chậm cho đúng trước, nhanh sau; sai thì sửa ngay, đừng để thành thói quen.
Một mẹo được nhiều thầy khuyên: chia bài thành từng câu, tập câu nào chắc câu đó rồi mới nối lại. Với vọng cổ, tập riêng điểm dứt của từng câu cho thuộc trước, phần giữa câu tô điểm sau. Với bài Bắc, tập riêng các đoạn khó, chỗ chuyển nhịp. Cách này đỡ nản hơn nhiều so với cố chơi trọn bài từ đầu tới cuối mỗi lần tập.
Người học ca nên ghi âm giọng mình, nghe lại và so với bản thu của thầy hoặc nghệ sĩ có uy tín. Tập hơi thở, tập nhả chữ rõ từng tiếng, chú ý dấu giọng — tiếng Việt có thanh điệu, ca sai dấu là sai nghĩa. Đừng bắt chước giọng ca của ngôi sao một cách máy móc; hãy tìm giọng của mình.
Nghe nhiều là phần luyện tập quan trọng không kém. Nghe đờn ca tài tử, nghe vọng cổ, nghe các bản thu cũ, nghe khi đi xe, khi làm việc. Tai quen dần với hơi điệu, đến lúc tập bài mới sẽ thấy dễ hơn nhiều.
Những khó khăn thường gặp và cách vượt qua
Không có nhóm để chơi cùng. Học một mình rất dễ nản. Nếu ở gần không có câu lạc bộ, hãy tìm vài người bạn cùng học, hẹn nhau mỗi tuần một buổi. Ngay cả hai người, một đờn một ca, cũng đủ để có cảm giác “chơi”.
Đàn không chuẩn. Đàn rẻ, phím lệch làm người học tưởng mình kém. Nhờ thầy kiểm tra đàn trước khi tập; nếu đàn có vấn đề, sửa hoặc đổi sớm.
Mất kiên nhẫn ở bài Oán. Các bài buồn, chậm, nhiều nhấn nhá khiến người học, nhất là người trẻ, thấy khó và chán. Hãy chấp nhận đây là chặng dài, xen kẽ tập bài vui để giữ hứng thú.
Bận rộn, không theo được lịch câu lạc bộ. Người đi làm, người buôn bán thường không có buổi tối cố định. Có thể thoả thuận với thầy học theo buổi linh hoạt, hoặc tự tập ở nhà rồi mỗi tháng đến câu lạc bộ một hai lần để chơi cùng, nhờ sửa lỗi.
Sợ ca trước người khác. Rất nhiều người có giọng tốt nhưng ngại. Câu lạc bộ đờn ca tài tử là môi trường dễ chịu nhất để vượt qua: mọi người đều từng là người mới, và ai cũng mong có thêm người ca.
Người quê Bạc Liêu ở xa học thế nào
Nhiều người quê Bạc Liêu sống ở Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương cũ hay nước ngoài muốn học đờn ca như một cách giữ gốc. Ở các thành phố lớn có nhiều câu lạc bộ đờn ca tài tử, lớp dạy ở nhà văn hoá, trường nghệ thuật. Tìm một nhóm gần nơi ở là cách học thực tế nhất.
Học trực tuyến qua video cũng là lựa chọn, nhất là để học ca hoặc học lý thuyết bài bản. Nhưng với nhạc cụ, video chỉ hỗ trợ; nên có ít nhất vài buổi học trực tiếp để thầy sửa tư thế, ngón tay. Một số thầy nhận dạy qua gọi video; chất lượng phụ thuộc nhiều vào đường truyền và kỷ luật của người học.
Mỗi lần về quê, hãy tìm đến một buổi đờn ca ở Bạc Liêu. Ngồi chơi cùng những người đờn ở quê, nghe họ nhận xét, học thêm vài ngón riêng của vùng, bạn sẽ thấy việc học ở xa có thêm ý nghĩa: không chỉ là học nhạc, mà là giữ một sợi dây với quê nhà.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn tuổi bắt đầu học đờn có muộn không?
Không muộn. Rất nhiều người bắt đầu học đờn ca tài tử sau khi nghỉ hưu và chơi được cùng nhóm sau một thời gian. Ngón tay có thể kém linh hoạt hơn người trẻ, nhưng người lớn tuổi thường kiên nhẫn và nghe nhạc nhiều năm, đó là lợi thế lớn.
Trẻ em mấy tuổi thì nên bắt đầu học?
Trẻ có thể làm quen với ca lý, nghe nhạc từ nhỏ. Học đàn thường bắt đầu khi tay đủ lớn và trẻ đủ kiên nhẫn ngồi tập, nhiều thầy nhận từ khoảng tám đến mười tuổi. Quan trọng là trẻ thích, đừng ép, và nên học cùng bạn bè để có niềm vui.
Có cần năng khiếu mới học được đờn ca tài tử không?
Có năng khiếu thì học nhanh hơn, nhưng không bắt buộc. Tai nghe nhạc có thể luyện được qua nghe nhiều; giọng ca có thể cải thiện qua tập hơi, nhả chữ. Nhiều người không có năng khiếu nổi bật vẫn chơi được với nhóm nhờ chuyên cần.
Học đờn ca tài tử có bằng cấp không?
Học ở câu lạc bộ hay với thầy ở quê thường không có bằng cấp. Các trường văn hoá nghệ thuật có đào tạo chính quy về âm nhạc truyền thống, có cấp bằng theo chương trình của trường. Với người học vì yêu thích, bằng cấp không quan trọng bằng việc chơi được.
Học bao lâu thì ca được một bài vọng cổ trọn sáu câu?
Tùy người. Người có giọng và tai tốt, tập đều có thể ca được trọn bài trong vài tháng; ca cho hay, có mùi thì cần lâu hơn nhiều. Nên bắt đầu bằng vài câu vọng cổ ngắn, rồi tăng dần, thay vì cố ca trọn bài ngay.
Học đờn ca tài tử tốn kém nhiều không?
Chi phí chính là nhạc cụ và học phí nếu thầy có thu. Nhiều câu lạc bộ sinh hoạt miễn phí hoặc góp tiền trà nước. Nhạc cụ có nhiều mức giá; người mới nên nhờ thầy chọn cây vừa túi tiền mà chuẩn, rồi nâng cấp khi đã theo được lâu dài.