Đất ở vùng Bạc Liêu cũ chủ yếu là đất trẻ do phù sa sông và biển bồi, chia thành vài nhóm chính: đất mặn ở dải ven biển và phía nam quốc lộ 1; đất phèn ở các vùng trũng phía bắc và tây bắc; đất phù sa ít phèn ven các kênh lớn, nơi trồng lúa tốt; và những giồng cát cũ nằm rải rác, cao ráo, nơi dân cư và vườn cây tập trung từ xưa.
Loại đất quyết định khá nhiều thứ: nơi nào nuôi tôm, nơi nào trồng lúa, vườn nào trồng được cây ăn trái, móng nhà cần gia cố tới đâu, nước giếng có phèn hay không. Hiểu đất là nền để hiểu vì sao cảnh quan và nghề nghiệp của vùng phân bố như hiện nay.
Bài viết theo nguyên tắc chung của thổ nhưỡng đồng bằng sông Cửu Long; để biết chính xác loại đất của một thửa cụ thể, cần xem bản đồ thổ nhưỡng của ngành nông nghiệp hoặc lấy mẫu phân tích.
Đất trẻ trên nền phù sa: vì sao toàn bộ vùng gần như phẳng
Vùng Bạc Liêu là đất bồi trong vài nghìn năm gần đây, khi phù sa sông Mê Kông và trầm tích biển lấp dần vùng nước nông ven bờ. Kết quả là một đồng bằng thấp, rất phẳng, độ cao phần lớn chỉ hơn mực nước biển trung bình một chút. Đi từ biển vào hàng chục cây số, mặt đất gần như không cao thêm, khác hẳn những vùng đồng bằng gần núi.
Đất trẻ có đặc điểm là còn mềm, nhiều sét, chưa nén chặt. Điều này có lợi cho cây trồng vì giữ nước, giữ chất dinh dưỡng; nhưng bất lợi cho xây dựng vì nền yếu, dễ lún, và cho giao thông vì đường đất mùa mưa nhão. Nhà cao tầng hay công trình nặng ở đây phải đóng cọc sâu; nhà dân xây không gia cố móng đủ thường bị lún nứt sau vài năm.
Vì toàn bộ vùng thấp, nước trong kênh rạch chịu ảnh hưởng của thủy triều tới rất sâu trong đất liền. Đất ở đâu được nước mặn ngấm thường xuyên thì thành đất mặn; đất ở đâu trũng, xưa kia ngập nước có thực vật phân huỷ thì thành đất phèn. Hai quá trình này giải thích phần lớn bản đồ đất của vùng.
Bốn nhóm đất chính và cách nhận biết
Bảng dưới tóm tắt các nhóm đất quen gặp ở vùng Bạc Liêu cũ, mô tả theo cách người không chuyên có thể nhận ra:
| Nhóm đất | Thường gặp ở | Dấu hiệu nhận biết | Sử dụng chính |
|---|---|---|---|
| Đất mặn | Dải ven biển, phía nam quốc lộ 1: Phường Hiệp Thành, Xã Vĩnh Hậu, Xã Đông Hải, Xã Long Điền, Xã Gành Hào, Xã Định Thành, Xã An Trạch | Mùa khô mặt đất có lớp muối trắng, cây thường héo, chỉ cỏ chịu mặn mọc | Nuôi tôm, ruộng muối, rừng ngập mặn |
| Đất phèn | Vùng trũng phía bắc, tây bắc như vùng Hồng Dân, Phước Long cũ và một phần Vĩnh Lợi cũ | Nước ruộng trong vắt, có váng đỏ gạch; đất đào lên có vệt vàng hoặc cam; nước có vị chua chát | Lúa sau cải tạo, tôm – lúa, một số cây chịu phèn |
| Đất phù sa ít phèn | Ven các kênh lớn, vùng giữa có nước ngọt ổn định như vùng Vĩnh Lợi, Châu Thới, Hưng Hội | Đất màu nâu xám, mềm, ít váng, nước đục phù sa | Lúa hai – ba vụ, rau màu, vườn |
| Giồng cát | Rải rác thành dải trong đất liền, nhiều nhất ở vùng gần thành phố cũ và ven biển phía trong | Đất cao hơn xung quanh, nhiều cát, khô nhanh sau mưa, có nước ngọt mạch nông | Nhà ở, vườn cây ăn trái, hoa màu, nghĩa địa xưa |
Ranh giới giữa các nhóm không rõ như trong bảng; thường là chuyển dần, và một thửa đất có thể vừa mặn vừa phèn. Người mua đất làm nông nên hỏi kỹ lịch sử sử dụng của thửa đất đó.
Đất phèn: vì sao nước trong mà cây không lớn
Đất phèn hình thành ở nơi ngày xưa là đầm lầy ven biển, có nhiều thực vật như mắm, đước, cỏ lác. Trong điều kiện ngập nước, lưu huỳnh từ nước biển kết hợp với sắt trong bùn thành hợp chất pyrit nằm im dưới lớp đất. Khi đất bị lộ ra không khí, như lúc đào mương, xẻ kênh, phơi ruộng mùa khô, pyrit bị ôxy hoá sinh ra axit và các hợp chất sắt, nhôm hoà tan, làm đất và nước chua.
Dấu hiệu dễ thấy là nước ruộng trong vắt như nước lọc, mặt nước có váng ánh màu, bờ mương có vệt đỏ gạch, cây lúa vàng còi. Nước phèn trong vì hạt sét bị kết tủa lắng hết; nhìn thì sạch nhưng không tốt cho cây, cho cá, và không dùng để uống được.
Mức độ phèn khác nhau nhiều. Phèn tiềm tàng là khi pyrit còn nằm sâu, chưa bị ôxy hoá; phèn hoạt động là khi đã sinh axit. Một thửa đất phèn tiềm tàng nếu bị đào xới sâu, phơi khô lâu sẽ “trở phèn” rất nặng. Đó là lý do người làm ruộng vùng này tránh cày sâu, tránh để ruộng khô nứt lâu ngày.
Người vùng phèn sống chung với phèn bằng cách nào
Giữ nước, không để đất khô kiệt. Giữ một lớp nước trên ruộng hoặc giữ đất ẩm giúp hạn chế pyrit tiếp xúc không khí. Ở vùng tôm – lúa, việc cho nước vào ruộng gần như quanh năm cũng giúp phèn ít bùng lên.
Rửa phèn bằng nước mưa đầu mùa. Nước mưa đầu mùa được cho vào ruộng, ngâm rồi xả ra mương, kéo theo một phần axit và chất độc hoà tan. Làm vài lần trước khi sạ cấy.
Bón vôi và chọn giống chịu phèn. Bón vôi giúp giảm chua; nhiều giống lúa được chọn tạo để chịu phèn, chịu mặn nhẹ. Liều lượng và loại vôi nên theo khuyến cáo của cán bộ khuyến nông tại chỗ, không có một công thức chung.
Lên liếp, đào mương có tính toán. Với vườn cây, người ta đắp liếp cao, mương xen giữa để rửa phèn. Nhưng đào mương ở đất phèn tiềm tàng phải cẩn thận vì đất đáy mương đổ lên liếp sẽ trở phèn; người có kinh nghiệm để lớp đất mặt lên trên, lớp đất sâu xuống dưới.
Cẩn thận với nước phèn cho sinh hoạt. Nước phèn có thể được làm trong bằng cách lắng, lọc qua cát, sỏi, than; nhưng để uống thì nên dùng nước máy hoặc nước mưa sạch. Lọc phèn tại nhà chỉ cải thiện độ trong, không chắc đã an toàn.
Giồng cát: những dải đất cao kể chuyện bờ biển xưa
Giữa vùng đất thấp toàn sét, giồng cát là ngoại lệ dễ nhận ra: một dải đất cao hơn xung quanh, rộng vài trăm mét, chạy dài theo hướng gần song song với bờ biển hiện nay. Theo cách giải thích phổ biến, đây là những đường bờ biển cổ, khi sóng còn đánh vào chỗ ấy và dồn cát thành đụn. Phù sa bồi dần ra phía ngoài, để lại giồng nằm sâu trong đất liền.
Đất giồng thoát nước tốt, không bị ngập, có mạch nước ngọt nông nhờ nước mưa thấm qua cát và đọng lại phía trên tầng nước mặn. Vì vậy từ xa xưa, người Khmer, người Việt, người Hoa tới vùng này đều chọn giồng để dựng nhà, lập vườn, xây chùa, đình. Nhiều xóm làng lâu đời, nhiều vườn cây ăn trái nổi tiếng của vùng nằm trên giồng.
Ngày nay, khi đường sá, nhà cửa phát triển, nhiều giồng đã bị san phẳng, lấy cát, xây dựng dày đặc nên khó nhận ra. Nhưng để ý một chút vẫn thấy: đi trên một con đường cũ, mặt đất đột nhiên cao lên, đất chuyển màu sáng, vườn cây xanh tốt hơn hẳn ruộng hai bên. Đó thường là giồng.
Đất mặn ven biển: từ ruộng lúa thành vuông tôm và ruộng muối
Dải đất phía nam quốc lộ 1 gần biển nhận nước mặn qua kênh rạch và triều cường, muối tích lại trong đất nhiều năm. Trồng lúa ở đây chỉ được nhờ nước mưa trong vài tháng, rủi ro lớn khi mưa ít. Chính vì vậy, khi nghề nuôi tôm phát triển, phần lớn diện tích đất mặn được chuyển thành vuông tôm; nơi nắng gió tốt, đất sét chặt thì làm ruộng muối.
Đất mặn không phải đất xấu. Với đúng mục đích, nó là tài nguyên: đất sét mặn giữ nước tốt cho ao nuôi, mặt ruộng muối nện chặt giúp nước không thấm mất. Vấn đề chỉ nảy sinh khi muốn đổi mục đích: một vuông tôm nhiều năm muốn trở lại trồng lúa, trồng cây ăn trái phải rửa mặn rất lâu, có khi không còn khả thi.
Đất nuôi tôm nhiều năm còn có vấn đề riêng: bùn đáy ao tích tụ chất hữu cơ, chất thải, có thể gây ô nhiễm nếu không xử lý; bờ ao bị xói, lớp đất mặt bị lấy đi. Cách xử lý bùn đáy và cải tạo ao thuộc kỹ thuật nuôi, được nói ở mục kinh tế của trang.
Mua đất ở Bạc Liêu: kiểm tra gì về thổ nhưỡng
Người từ nơi khác về mua đất làm vườn, làm nhà hay làm ruộng ở vùng Bạc Liêu cũ nên kiểm tra mấy điểm sau, ngoài giấy tờ pháp lý:
- Đất thuộc vùng mặn, vùng chuyển đổi hay vùng ngọt theo quy hoạch sản xuất, vì điều này quyết định có giữ được nước ngọt hay không.
- Có dấu hiệu phèn không: nhìn nước mương, váng đỏ, đất đào lên có vệt vàng cam, cây trồng của hàng xóm có còi cọc không.
- Đất nền có phải đất mới san lấp không: đất san lấp bằng cát bơm hoặc đất mương sẽ lún trong vài năm đầu; xây nhà cần xử lý nền.
- Đất cao hay thấp so với mức nước lớn cuối năm: hỏi hàng xóm hoặc đến xem vào dịp nước rong tháng 9 – 10 âm lịch.
- Nước giếng khoan ở khu vực có mặn, có phèn, có mùi không: nếu định dùng nước ngầm, nên xét nghiệm trước.
- Nếu mua ao tôm cũ để làm việc khác, tính trước chi phí và thời gian cải tạo, rửa mặn.
Không cần thuê chuyên gia cho mọi trường hợp; với mảnh đất làm nhà ở trung tâm, kiểm tra nền và mức ngập là đủ. Với đất làm nông nghiệp quy mô lớn, nên lấy mẫu đất phân tích ở cơ sở có chức năng.
Đất và nghề: vì sao bản đồ đất giống bản đồ sản xuất
Nếu đặt bản đồ đất cạnh bản đồ sản xuất của vùng Bạc Liêu cũ, sẽ thấy hai tấm gần trùng nhau. Dải đất mặn ven biển là vùng nuôi tôm, tôm giống, ruộng muối và rừng ngập mặn. Vùng phèn phía bắc, tây bắc là xứ tôm – lúa, nơi đất chịu được cả nước mặn mùa khô và nước ngọt mùa mưa. Vùng phù sa ít phèn có nước ngọt ổn định là vùng lúa nhiều vụ. Giồng cát là nơi nhà cửa, vườn cây, rẫy hoa màu.
Sự trùng khớp này không phải ngẫu nhiên. Qua hàng trăm năm, người dân đã thử nhiều cách dùng đất và giữ lại cách nào bền. Có những giai đoạn chính sách muốn đổi khác, như ngọt hoá vùng ven biển để trồng lúa, nhưng cuối cùng sản xuất lại quay về gần với điều đất và nước cho phép.
Bài học được nhiều nhà nghiên cứu nông nghiệp đồng bằng nhắc lại là “thuận thiên”: chọn nghề theo đất và nước, thay vì bắt đất và nước theo nghề. Với người mới về vùng này làm nông, đó cũng là lời khuyên thực tế nhất: trước khi định trồng gì, nuôi gì, nhìn xem hàng xóm quanh mình đang làm gì và đã làm bao lâu.
Câu hỏi thường gặp
Đất phèn có xây nhà được không?
Được, nhưng cần chú ý móng. Đất phèn thường là đất sét mềm, nền yếu, và môi trường axit có thể ăn mòn bê tông, thép nếu không được bảo vệ. Nhà dân thường được gia cố bằng cừ tràm hoặc cọc bê tông, dùng vật liệu chịu môi trường phèn, mặn theo tư vấn của người thiết kế.
Nước giếng ở Bạc Liêu có phèn không?
Tuỳ tầng nước và vị trí. Giếng khoan nông ở vùng đất phèn, đất mặn thường có phèn, mặn hoặc có mùi; giếng khoan sâu thường chất lượng tốt hơn nhưng có thể nhiều sắt. Nên xét nghiệm trước khi dùng ăn uống, và ưu tiên nước máy ở nơi đã có tuyến cấp.
Có trồng được cây ăn trái ở vùng mặn không?
Khó với phần lớn cây ăn trái thông thường. Một số cây chịu mặn tốt hơn như dừa, sapoche, mãng cầu xiêm ở mức nhất định, nhưng năng suất và độ bền phụ thuộc vào việc giữ ngọt cho vườn. Vườn cây lâu năm ở vùng này chủ yếu nằm trên giồng hoặc vùng ngọt phía bắc.
Vì sao đất ở Bạc Liêu hay lún?
Vì là đất trẻ, nhiều sét, chưa nén chặt, cộng thêm việc khai thác nước ngầm làm các lớp đất bên dưới co lại. Nhà xây trên nền san lấp mới hoặc không có cọc đủ sâu dễ lún không đều, gây nứt tường. Xây dựng ở đây nên khảo sát nền và theo tư vấn kỹ thuật.
Bản đồ thổ nhưỡng của vùng Bạc Liêu xem ở đâu?
Bản đồ đất được ngành nông nghiệp và các viện nghiên cứu về đồng bằng lập ở nhiều tỉ lệ. Người cần dùng có thể hỏi cơ quan nông nghiệp cấp tỉnh hoặc trung tâm khuyến nông. Với thửa đất cụ thể, lấy mẫu phân tích vẫn chính xác hơn bản đồ khái quát.
Làm sao biết đất có phải phèn tiềm tàng không?
Không nhìn bằng mắt được chắc chắn. Dấu hiệu gợi ý là đất sét xám xanh, có mùi lưu huỳnh khi mới đào, sau vài ngày phơi chuyển màu vàng cam. Muốn chắc nên lấy mẫu đất sâu để phân tích. Người địa phương lâu năm cũng thường biết vùng nào hay trở phèn khi đào xới.