Đờn ca tài tử là lối chơi nhạc thính phòng: vài người đờn và ca ngồi cùng nhau, không có vở diễn, không hoá trang, không cần khán giả. Cải lương là nghệ thuật sân khấu: có kịch bản, có nhân vật, diễn viên hoá trang, đứng diễn trên sàn diễn trước khán giả, âm nhạc phục vụ câu chuyện. Cải lương sinh ra từ đờn ca tài tử qua giai đoạn trung gian gọi là ca ra bộ, khoảng cuối thập niên 1910, và dùng lại phần lớn bài bản, trong đó vọng cổ là bài chủ lực.
Nhiều người, kể cả người Nam Bộ, dùng lẫn hai từ này. Hiểu sự khác nhau giúp bạn biết mình đang nghe gì, đang xem gì, và hiểu vì sao ở Bạc Liêu người ta vẫn quý những buổi đờn ca nhỏ dù sân khấu cải lương đã vang bóng một thời. Bài này so sánh hai loại hình theo từng mặt, kể lại con đường từ chiếu đờn lên sân khấu, và gợi ý chỗ xem cả hai ở Bạc Liêu hôm nay.
So sánh nhanh theo từng mặt
Bảng dưới gom những khác biệt chính. Ranh giới trong thực tế không cứng nhắc: có những buổi đờn ca có khán giả, có những vở cải lương diễn nhỏ như đờn ca.
| Mặt | Đờn ca tài tử | Cải lương |
|---|---|---|
| Bản chất | Nhạc thính phòng, chơi với nhau | Sân khấu kịch hát |
| Không gian | Hiên nhà, phòng khách, đám tiệc nhỏ | Sân khấu, rạp hát, đài truyền hình |
| Người tham gia | Vài người đờn, một hai người ca | Đoàn hát: diễn viên, dàn nhạc, soạn giả, đạo diễn, hậu đài |
| Nội dung | Bài bản, lời ca có thể độc lập | Vở diễn có cốt truyện, nhiều vai |
| Diễn xuất | Không, ngồi ca | Có, hoá trang, phục trang, động tác |
| Âm nhạc | Ngẫu hứng trong khung, thính phòng | Phục vụ kịch, nhiều nhạc cụ hơn, có khuếch đại |
| Khán giả | Không bắt buộc, thường là người quen | Thiết yếu, bán vé |
| Ghi nhận | Di sản UNESCO năm 2013 | Loại hình sân khấu tiêu biểu của Nam Bộ |
Điểm chung lớn nhất là âm nhạc: cải lương dùng bài bản tài tử, vọng cổ, các điệu lý, và người diễn viên cải lương giỏi thường xuất thân từ đờn ca tài tử. Nói gọn, đờn ca tài tử là gốc rễ, cải lương là cành lá vươn ra sân khấu.
Ca ra bộ: bước chuyển từ ngồi ca sang đứng diễn
Khoảng những năm 1910, ở một số nơi miền Tây, người ca trong các buổi đờn ca tài tử bắt đầu thêm điệu bộ khi ca: đưa tay, đổi nét mặt, có khi hai người ca đối đáp như đóng vai. Lối này được gọi là ca ra bộ. Nó thu hút người nghe vì vừa nghe vừa “thấy” câu chuyện.
Ca ra bộ dần có thêm phân vai rõ, có những trích đoạn kể chuyện từ truyện thơ quen thuộc như Lục Vân Tiên, Kim Vân Kiều, có người đứng dậy diễn trên một khoảng sân. Các nhà giàu bắt đầu mời nhóm ca ra bộ về diễn trong tiệc; các nhóm này lưu diễn giữa các tỉnh.
Từ ca ra bộ đến cải lương chỉ còn một bước: dựng sân khấu có màn, có cảnh trí, viết kịch bản trọn vẹn, tổ chức thành gánh hát bán vé. Bước này được thực hiện vào khoảng cuối thập niên 1910 đến đầu thập niên 1920; các tài liệu ghi những mốc và tên gánh hát đầu tiên khác nhau, nên ở đây chỉ nêu theo thời kỳ.
Cải lương ra đời: tên gọi và tinh thần “đổi mới”
“Cải lương” nghĩa là sửa đổi cho tốt hơn. Tên gọi phản ánh tinh thần của những người làm sân khấu thời đó: muốn tạo ra một loại hình mới, khác hát bội vốn nặng tính ước lệ và dùng nhiều từ Hán Việt khó hiểu với khán giả bình dân. Cải lương dùng lời ca, lời thoại tiếng Việt Nam Bộ gần gũi, đề tài đa dạng, từ tuồng tích xưa đến chuyện xã hội đương thời.
Sân khấu cải lương tiếp thu cả kịch nói phương Tây: màn, cảnh, phông vẽ, ánh sáng, lối diễn tâm lý. Âm nhạc thì lấy từ đờn ca tài tử, thêm các bài mới sáng tác cho sân khấu, rồi dần dần bổ sung nhạc cụ phương Tây như ghi ta, violon, và sau này là đàn điện.
Nhờ những đổi mới ấy, cải lương nhanh chóng trở thành loại hình giải trí chính của Nam Bộ trong nhiều thập niên, với hàng trăm gánh hát lớn nhỏ, các ngôi sao được hâm mộ cuồng nhiệt, đĩa hát, chương trình phát thanh. Thời hoàng kim kéo dài tới khoảng thập niên 1990, trước khi truyền hình, phim ảnh và các loại giải trí khác cạnh tranh mạnh.
Vọng cổ: sợi dây nối hai loại hình
Vọng cổ là ví dụ rõ nhất về mối quan hệ giữa đờn ca tài tử và cải lương. Bài ra đời trong đờn ca tài tử (từ Dạ cổ hoài lang ở Bạc Liêu), nhưng phát triển mạnh nhất trên sân khấu cải lương, nơi nó được kéo giãn nhịp, đổi cấu trúc để chứa được lời thoại, cảm xúc của nhân vật. Rồi vọng cổ nhịp 32 từ sân khấu quay trở lại các buổi đờn ca, trở thành bài được chơi nhiều nhất.
Trong một vở cải lương, vọng cổ thường xuất hiện ở những cảnh cao trào cảm xúc: chia ly, đoàn tụ, bày tỏ nỗi lòng. Khán giả chờ những câu vọng cổ của ngôi sao như chờ điểm nhấn của cả vở. Trong buổi đờn ca tài tử, vọng cổ lại là bài để người ca thể hiện mình, không cần cốt truyện dẫn dắt.
Một ví dụ dễ thấy: cùng câu vọng cổ, trong buổi tài tử người ca có thể ngân thêm, ngừng lâu hơn ở chỗ mình thích, người đờn chờ theo; trên sân khấu cải lương, câu ấy phải khớp với bước chân, động tác, và với câu thoại của bạn diễn ngay sau đó, nên nhịp chặt hơn. Nghe cùng một nghệ sĩ ca cùng một bài ở hai nơi, bạn sẽ thấy rõ sự khác nhau này.
Cùng một bài, hai không gian, hai cách thưởng thức. Nghe vọng cổ trên sân khấu cải lương có dàn nhạc lớn, ánh đèn, diễn xuất; nghe vọng cổ trong một buổi tài tử thì chỉ có tiếng đờn mộc và giọng ca. Người yêu nhạc Nam Bộ thường thích cả hai, mỗi thứ một vẻ.
Âm nhạc trên sân khấu khác chiếu đờn ở đâu
Trong buổi đờn ca tài tử, người đờn có toàn quyền kéo dài, rút ngắn đoạn nối, rao lâu hay mau, vì không có kịch bản nào thúc. Trên sân khấu cải lương, âm nhạc phải phục vụ diễn biến: khi nhân vật bước ra, khi cảnh đổi, khi hai người đối đáp. Người đờn trong dàn cải lương phải theo dõi sân khấu liên tục, đổi bài đúng lúc diễn viên chuyển cảm xúc.
Dàn nhạc cải lương thường chia hai phần: dàn cổ nhạc với đàn kìm, ghi ta phím lõm, đàn tranh, đàn cò, song lang; và dàn tân nhạc với các nhạc cụ phương Tây để chơi nhạc nền, nhạc chuyển cảnh, các bài hát mới. Trong đờn ca tài tử, gần như chỉ có phần thứ nhất.
Âm lượng cũng khác: sân khấu cần micro, loa, khuếch đại để khán giả cả rạp nghe được; đờn ca tài tử thì mộc, người nghe ngồi đủ gần để nghe từng tiếng nhấn. Nhiều người sành nghe nói chính vì vậy mà đờn ca tài tử giữ được những sắc thái tinh tế nhất của tiếng đàn, thứ thường bị mất khi qua loa.
Nghệ sĩ: từ chiếu đờn tài tử bước lên sân khấu
Rất nhiều nghệ sĩ cải lương nổi tiếng bắt đầu từ đờn ca tài tử ở quê: lớn lên trong gia đình có người đờn, tập ca từ nhỏ trong các buổi đờn ca của xóm, được nghệ sĩ đi lưu diễn phát hiện, rồi theo gánh hát. Đờn ca tài tử là trường học đầu tiên, nơi họ học bài bản, học nhịp, học nhả chữ.
Ngược lại, người đờn trong dàn nhạc cải lương phần lớn là người chơi tài tử giỏi được mời vào đoàn. Họ mang theo ngón đàn tài tử nhưng phải học thêm cách chơi cho sân khấu: theo sát diễn viên, chơi nhạc nền cho cảnh, đổi bài nhanh theo kịch bản.
Bạc Liêu, với truyền thống đờn ca mạnh, cũng là nơi nhiều nghệ sĩ cải lương xuất thân hoặc gắn bó. Các đoàn cải lương địa phương từng hoạt động sôi nổi; tình hình hiện nay của các đoàn nghệ thuật sau sắp xếp hành chính nên tìm hiểu qua thông tin chính thức của ngành văn hoá tỉnh Cà Mau.
Hôm nay: cải lương khó khăn, đờn ca tài tử vẫn có chỗ
Từ cuối thập niên 1990, sân khấu cải lương gặp nhiều khó khăn: khán giả trẻ ít đến rạp, nhiều đoàn giải thể hoặc chỉ diễn theo đơn đặt hàng, các ngôi sao già đi mà lớp kế cận mỏng. Cải lương vẫn sống trên truyền hình, mạng internet, trong các chương trình thi ca cổ, nhưng không còn là trung tâm giải trí như xưa.
Đờn ca tài tử, vì không cần sân khấu, vé, đoàn hát, lại có sức bền khác. Chỉ cần vài người yêu nghề và một hiên nhà là có buổi đờn ca. Sau khi UNESCO ghi danh, phong trào câu lạc bộ đờn ca tài tử được khuyến khích ở nhiều địa phương, trong đó có các phường xã vùng Bạc Liêu.
Thách thức chung của cả hai là người trẻ. Nhiều câu lạc bộ đang thử cách mới: dạy trong trường học, biểu diễn ở điểm du lịch, đưa lên mạng xã hội. Không ai biết chắc cách nào hiệu quả, nhưng việc một bài hát ra đời ở Bạc Liêu hơn một thế kỷ trước vẫn còn người ca là điều đáng để tiếp tục.
Muốn xem cả hai ở Bạc Liêu
Muốn nghe đờn ca tài tử, hỏi người địa phương về câu lạc bộ ở phường, xã nơi bạn ở; nhiều nhóm sinh hoạt vào tối cuối tuần ở nhà văn hoá hoặc nhà riêng, khách đến nghe thường được chào đón. Các điểm du lịch như khu lưu niệm Cao Văn Lầu, nhà công tử có lúc tổ chức chương trình đờn ca cho khách.
Nếu đi cùng người lớn tuổi trong gia đình, nên nhờ họ dẫn đường: nhiều cô chú ở Bạc Liêu quen biết các nhóm đờn ca, biết buổi nào có người ca hay, và được chào đón như người nhà. Đi cùng họ, bạn sẽ được ngồi gần, được giới thiệu với người đờn, có khi được nghe những bài ít khi chơi cho khách lạ.
Muốn xem cải lương, theo dõi lịch biểu diễn của nhà hát Cao Văn Lầu và các chương trình văn hoá của địa phương, nhất là dịp lễ, Tết, kỷ niệm. Các đoàn lưu diễn đôi khi về diễn ở các xã. Lịch diễn thay đổi nhiều, nên hỏi trước khi đi.
Nếu chỉ có một buổi tối ở Bạc Liêu, nhiều người địa phương sẽ khuyên bạn chọn đờn ca tài tử: gần gũi hơn, dễ gặp hơn, và đó là thứ đất này sinh ra trước, trước cả bài vọng cổ, trước cả sân khấu cải lương.
Câu hỏi thường gặp
Hát bội có liên quan gì đến cải lương không?
Hát bội (hát bộ, tuồng) là loại hình sân khấu cổ có trước cải lương rất lâu, dùng nhiều từ Hán Việt, ước lệ cao. Cải lương ra đời một phần như sự đổi mới so với hát bội, nhưng vẫn mượn một số tích tuồng, động tác. Hai loại hình khác nhau về âm nhạc: cải lương dùng nhạc tài tử, hát bội dùng nhạc riêng.
Tân cổ giao duyên thuộc đờn ca tài tử hay cải lương?
Không hẳn thuộc bên nào. Đó là lối kết hợp nhạc mới với vọng cổ, phổ biến qua đĩa hát, băng nhạc, chương trình ca nhạc. Ca sĩ cải lương hay hát tân cổ, nhưng nó không phải vở diễn; còn trong buổi đờn ca tài tử truyền thống thì ít khi có tân cổ.
Đờn ca tài tử có hoá trang, mặc trang phục riêng không?
Theo truyền thống thì không, người chơi mặc đồ thường. Khi biểu diễn cho khách hoặc trên sân khấu, các nhóm thường mặc áo bà ba, áo dài để tạo không khí, nhưng đó là trang phục biểu diễn chứ không phải hoá trang theo vai như cải lương.
Cải lương có được UNESCO công nhận không?
UNESCO ghi danh “Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ” năm 2013, không phải cải lương. Tuy nhiên, vì cải lương xuất phát từ đờn ca tài tử và dùng chung nhiều bài bản, hồ sơ di sản có nhắc mối quan hệ này. Cải lương là đối tượng bảo tồn riêng trong nước.
Có nên đưa trẻ em đi xem cải lương không?
Nên, nhất là những vở có cốt truyện dễ theo, thời lượng vừa phải. Trẻ em thường thích phục trang, ánh đèn, động tác. Trước khi đi, kể sơ cốt truyện cho trẻ nghe sẽ giúp trẻ theo dõi dễ hơn. Đờn ca tài tử thì hợp hơn với trẻ lớn đã có chút kiên nhẫn ngồi nghe.
Người không biết ca có tham gia câu lạc bộ đờn ca tài tử được không?
Được. Nhiều câu lạc bộ chào đón người chỉ đến nghe, người muốn học đàn hoặc học ca từ đầu. Cứ đến, giới thiệu mình, ngồi nghe vài buổi rồi hỏi thầy, hỏi trưởng nhóm cách bắt đầu. Đờn ca tài tử vốn là cuộc chơi mở cho người yêu nhạc.