Quà mang từ Bạc Liêu đi xa thường gồm ba nhóm: đồ khô bền như tôm khô, khô cá, muối hột, gạo Một bụi đỏ; đồ muối, đồ ướp cần giữ mát như ba khía muối, mắm, lạp xưởng; và đồ tươi chỉ hợp quãng ngắn như cá kèo, tôm tươi, nhãn theo mùa. Chọn quà theo độ dài đường đi và cách đi, rồi đóng gói theo nhóm, sẽ tránh được cảnh mở thùng ra thấy hư hỏng hoặc ám mùi cả hành lý.
Bài này đi theo câu hỏi thực tế của người sắp về: mua gì, mua ở đâu cho đúng hàng, đóng gói thế nào khi đi xe khách, xe nhà hay máy bay, và những thứ nên ăn tại chỗ thay vì mang theo. Các bài riêng trong chuyên mục đã nói kỹ cách chọn từng loại; bài này gom lại để bạn tính chuyến đi. Bài không nêu giá, không giới thiệu cơ sở cụ thể.
Đặc sản theo nhóm độ bền
Bảng xếp quà theo mức độ dễ mang. Thời gian giữ là ước lượng chung khi đóng gói đúng, thực tế phụ thuộc thời tiết và cách cất:
| Nhóm | Món tiêu biểu | Giữ trên đường | Cần đá lạnh |
|---|---|---|---|
| Khô bền | Tôm khô, khô cá khô hẳn, khô mực, muối hột, gạo, cốm dẹp khô | Nhiều ngày | Không |
| Muối, ướp | Ba khía muối, mắm, lạp xưởng, khô một nắng | Một đến vài ngày | Nên có |
| Tươi sống | Cá kèo, tôm tươi, cua, sò | Vài giờ đến một ngày | Bắt buộc |
| Trái cây | Nhãn, xoài, mãng cầu theo mùa | Một hai ngày | Không, nhưng cần thoáng |
| Món ăn sẵn | Bánh tằm, bún nước, lẩu | Vài giờ | Nên ăn tại chỗ |
Với chuyến đi dài hơn một ngày hoặc phải chuyển nhiều chặng, nên dồn quà vào nhóm khô bền. Nhóm muối, ướp mang theo lượng nhỏ, đóng thật kín. Nhóm tươi sống chỉ hợp khi đi xe nhà về nơi gần.
Một cách tính đơn giản: lấy tổng thời gian từ lúc mua tới lúc người nhận cất vào tủ lạnh, cộng thêm vài giờ phòng trễ xe. Nếu con số vượt quá thời gian giữ của nhóm hàng trong bảng, đổi sang nhóm bền hơn.
Nhóm khô: bền, nhẹ, dễ mang nhất
Tôm khô. Món quà phổ biến nhất. Chọn màu cam hồng tự nhiên, khô cứng, mùi thơm. Mua ở chợ Gành Hào, chợ trung tâm Bạc Liêu hoặc vựa có đóng gói hút chân không, chia túi nhỏ để biếu nhiều nhà.
Khô cá, khô mực. Chọn loại khô hẳn nếu đi xa. Bọc nhiều lớp vì mùi mạnh, dễ ám sang đồ khác. Khô một nắng thì chuyển sang nhóm cần giữ lạnh.
Muối hột. Rẻ, nặng, không hỏng. Chọn muối đã ráo, túi dày. Muối tôm, muối ớt giã sẵn thì mua ít.
Gạo Một bụi đỏ, gạo tôm lúa. Nặng nhưng bền. Gạo hút chân không giữ tốt nhất; mua vừa đủ dùng vì gạo giữ cám dễ ôi khi để lâu.
Bánh, mứt, trà khô. Các loại bánh khô kiểu Hoa, mứt Tết, trà. Xem hạn dùng trên bao bì, chọn loại có nơi làm rõ ràng.
Cốm dẹp khô. Đúng mùa lễ Ok Om Bok thì có cốm mới. Cốm khô đóng túi kín đi xa được, người nhận tự trộn dừa, đường khi ăn.
Đóng gói chung cho nhóm khô. Đồ khô không cần đá, nhưng phải tránh ẩm và tránh mùi. Xếp gạo, muối dưới đáy vì nặng, tôm khô ở giữa, khô cá trên cùng và bọc riêng nhiều lớp.
Nhóm muối, ướp: ngon nhưng phải đóng kỹ
Ba khía muối, mắm các loại, lạp xưởng, khô một nắng là những món người nhận rất quý nhưng cũng hay gây sự cố nhất: rò nước, bể hũ, ám mùi, hỏng vì nóng. Chỉ mua lượng nhỏ, đủ người nhà ăn trong một thời gian ngắn sau khi về. Hỏi người bán đồ đã muối được mấy ngày để tính thời gian dùng còn lại.
Đóng gói đồ có nước như ba khía, mắm: chọn hũ nhựa hoặc lọ thuỷ tinh có nắp vặn kín, quấn băng keo quanh nắp, bọc hai lớp túi ni lông buộc chặt, đặt đứng trong thùng xốp, chèn giấy báo hoặc khăn cho không xê dịch. Lọ thuỷ tinh dễ vỡ khi xe xóc; nếu dùng, bọc thêm lớp xốp hơi.
Lạp xưởng, khô một nắng nên để ngăn mát hoặc ngăn đông trước khi đi, xếp vào thùng xốp có đá khô hoặc túi đá gel, đặt gần nhau để giữ lạnh lâu hơn. Mở thùng càng ít càng tốt trên đường. Nếu phải nghỉ đêm dọc đường, hỏi nơi nghỉ có tủ đông để gửi nhờ, hoặc mua thêm đá ở chợ sáng hôm sau.
Nhóm tươi sống: chỉ khi đường ngắn
Cá kèo, tôm tươi, cua, sò là đặc sản tươi của vùng, nhưng không hợp để mang xa. Nếu đi xe nhà về các tỉnh lân cận trong vài giờ, có thể mang: làm sạch, để ráo, cho vào túi kín, xếp lớp với đá trong thùng xốp, đá nhiều hơn hàng. Cua sống thì buộc dây, để trong thùng thoáng có khăn ướt, không ngâm nước.
Với quãng đường dài, cách thay thế là mua hàng đã cấp đông tại các vựa có kho lạnh, đóng thùng chuyên dụng. Tôm cấp đông nên được làm sạch, chia túi vừa một bữa, để người nhận rã đông bao nhiêu dùng bấy nhiêu. Dù vậy, hải sản đông lạnh đi xa vẫn phụ thuộc việc giữ lạnh liên tục; nếu thùng đến nơi đá đã tan hết, hàng ấm, có mùi, không nên tiếc mà ăn.
Tôm, cá tươi mua về để nấu luôn trong ngày đầu là tốt nhất. Đừng đóng chung hàng tươi với đồ khô trong một thùng, vì ẩm và mùi sẽ làm hỏng đồ khô.
Cua sống mang đi là món hay bị hỏng nhất do người mang ngâm cua trong nước hoặc để thùng kín không thoáng. Cua cần mát và ẩm chứ không cần nước; cua chết trên đường thì phải bỏ, vì thịt cua chết lâu hỏng rất nhanh.
Trái cây theo mùa: nhãn và những thứ khác
Nhãn trồng trên giồng đất cát ven biển vùng Vĩnh Trạch, Hiệp Thành cũ là trái cây hay được nhắc khi nói Bạc Liêu, mùa chín khoảng giữa năm, mỗi năm sớm muộn khác nhau. Trái nhãn ở đây không to, cơm mỏng, ngọt. Nhãn hái rồi để được không lâu, vỏ dễ thâm; mang đi thì để nguyên chùm, xếp trong giỏ hoặc thùng giấy có lỗ thoáng, không bọc kín trong túi ni lông.
Ngoài mùa nhãn, chợ Bạc Liêu có xoài, mãng cầu, chuối, dừa và trái cây từ các tỉnh khác chở về. Phần lớn không phải sản vật riêng của Bạc Liêu, nên nếu mua làm quà thì mua vì tiện, không phải vì đặc sản.
Trái cây chín cây không chịu được xóc và nóng. Chọn trái vừa tới, chưa chín hẳn nếu đường xa, nhưng với nhãn thì trái hái non không chín thêm được, nên chọn chùm đã ngọt; để chỗ thoáng mát trên xe, không để cạnh thùng hải sản có đá vì hơi lạnh và ẩm làm trái nhanh hỏng.
Những sai lầm hay gặp khi mua quà
Mua quá nhiều đồ có nước. Ba khía, mắm mua nhiều hũ rồi một hũ rò là cả thùng hôi. Mua ít, đóng kỹ, để riêng.
Mua đồ tươi ngay ngày đầu chuyến đi. Hải sản tươi nên mua sáng ngày về, không mua từ hôm trước rồi giữ trong phòng nghỉ không có tủ lạnh đủ lạnh.
Tin nhãn "đặc sản" mà không hỏi. Hàng ghi đặc sản Bạc Liêu có khi gom từ nơi khác. Hỏi nơi làm, xem bao bì, đó là quyền của người mua.
Quên người nhận. Người lớn tuổi cần ăn nhạt, người đang mang thai, trẻ nhỏ không hợp với đồ muối, đồ sống. Quà nên hợp với người dùng hơn là hợp với tên vùng.
Đóng thùng sát giờ xe chạy. Đóng vội dễ quên chèn, quên băng keo, quên ghi tên người nhận. Đóng từ tối hôm trước, kiểm lại buổi sáng, rồi mới ra bến; thùng đá thì cho đá vào sau cùng.
Chỉ mua ở một chỗ. Đi hai ba sạp, so màu tôm, độ khô, cách đóng gói, hỏi cùng một câu ở mỗi nơi, sẽ thấy khác biệt rõ. Mất thêm nửa giờ nhưng tránh được món quà kém.
Đóng thùng khi đi xe khách hoặc gửi hàng
Một quy trình gọn cho thùng quà đi xe khách hoặc gửi qua nhà xe:
- Chia quà theo nhóm: khô riêng, muối ướp riêng, tươi riêng. Không trộn chung một thùng.
- Đồ khô bọc túi kín, xếp vào thùng giấy cứng, chèn chặt.
- Đồ có nước và đồ cần lạnh vào thùng xốp có nắp, đá hoặc túi đá gel đặt dưới đáy và trên cùng, quấn băng keo kín miệng thùng.
- Ghi tên, số người nhận ở mặt thùng bằng bút lông, ghi rõ "hàng dễ vỡ" hoặc "có đá, để đứng" nếu cần.
- Báo nhà xe trong thùng có hàng gì, nhất là hàng có mùi, có nước, để họ xếp chỗ hợp lý.
- Báo người nhận giờ xe dự kiến đến để nhận sớm, không để thùng đá nằm lâu ở bến.
Gửi đồ qua xe khách là cách người Bạc Liêu đi xa quen dùng nhất, từ hũ cá kho mẹ gửi tới bao gạo mới. Thời gian và cách nhận hàng mỗi nhà xe một khác, nên hỏi rõ khi gửi.
Giữ lại biên nhận hoặc chụp ảnh thùng hàng khi giao cho nhà xe. Nếu thùng đến nơi bị bể, mất, có cái để đối chiếu và trao đổi với nhà xe cho rõ ràng.
Đi máy bay và gửi ra nước ngoài
Vùng Bạc Liêu không có sân bay; người đi máy bay thường bay từ Cà Mau, Cần Thơ hoặc TP.HCM. Quà mang lên máy bay phải theo quy định hành lý của hãng: chất lỏng trong hành lý xách tay có giới hạn dung tích, mắm, ba khía muối có nước thường phải ký gửi; hàng có mùi, hàng đông lạnh có thể cần đóng thùng riêng. Quy định thay đổi theo hãng và theo thời điểm, cần kiểm tra trước chuyến bay.
Đồ khô bền như tôm khô, khô cá, muối, gạo đi máy bay dễ nhất, chỉ cần để ý trọng lượng hành lý: đóng túi hút chân không, cho vào vali hoặc thùng ký gửi, bọc nhiều lớp với khô cá cho khỏi ám mùi quần áo.
Gửi quà ra nước ngoài là chuyện khác hẳn. Nhiều nước hạn chế hoặc cấm nhập thịt, hải sản, trứng, đồ chưa qua chế biến, kể cả lượng nhỏ trong hành lý; lạp xưởng, khô bò, khô cá là những món hay bị giữ lại. Trước khi mang hay gửi, nên kiểm tra quy định của nước đến và hỏi đơn vị chuyển phát; khai báo đúng tại cửa khẩu để tránh bị tịch thu hoặc phạt.
Câu hỏi thường gặp
Mua quà Bạc Liêu ở đâu cho đúng hàng địa phương?
Chợ trung tâm Phường Bạc Liêu, chợ Xã Gành Hào, các vựa đồ khô và cơ sở có đóng gói ghi rõ nơi sản xuất là những chỗ dễ tìm. Dù mua ở đâu, hỏi thẳng người bán hàng làm ở đâu, vụ nào, phơi mấy nắng là cách chắc nhất. Không cần chọn nơi đông khách du lịch mới là đúng hàng.
Ba khía muối mang lên máy bay được không?
Ba khía muối có nước muối nên thường bị coi là chất lỏng, khó mang xách tay. Nếu ký gửi, đóng hũ nắp vặn kín, quấn băng keo, bọc nhiều lớp túi, đặt trong thùng chống rò. Quy định cụ thể khác nhau theo hãng, nên hỏi trước khi đóng gói để khỏi phải bỏ lại ở sân bay.
Thùng xốp có đá giữ lạnh được bao lâu?
Tuỳ lượng đá, độ dày thùng, nhiệt độ ngoài trời và số lần mở. Đá viên thường tan nhanh hơn đá khô hay túi đá gel cấp đông. Với chuyến đi dài, nên dùng nhiều túi đá gel, quấn kín thùng và hạn chế mở. Đến nơi kiểm tra ngay, hàng đã ấm thì không nên dùng hàng tươi.
Có nên mang bánh tằm, bún bò cay về làm quà không?
Không nên với quãng đường dài. Sợi bánh, nước cốt dừa, nước dùng đều hỏng nhanh trong khí hậu nóng. Những món này nên ăn tại chỗ. Muốn người nhà nếm, có thể mua phần tách riêng và giữ lạnh nếu đường về chỉ vài giờ.
Quà Bạc Liêu nào hợp biếu người lớn tuổi?
Gạo Một bụi đỏ, tôm khô, muối hột là những thứ dùng hằng ngày, dễ cất, ít rủi ro. Ba khía muối, mắm rất mặn nên cân nhắc với người cần ăn nhạt. Trái cây theo mùa như nhãn là món nhẹ nhàng nếu đường về ngắn và đúng mùa.
Có thể đặt đặc sản Bạc Liêu gửi đi mà không cần về tận nơi không?
Nhiều cơ sở bán hàng qua điện thoại, mạng xã hội, gửi qua nhà xe hoặc đơn vị chuyển phát. Khi đặt, hỏi rõ nơi làm, ngày đóng gói, cách đóng thùng, ai chịu khi hàng hỏng. Chọn hàng khô bền nếu không chắc về khâu giữ lạnh trên đường.