Triều cường ở Bạc Liêu là những đợt nước biển lên cao hơn bình thường theo chu kỳ trăng, rơi vào khoảng mùng 1 và rằm âm lịch cùng vài ngày sau đó. Trong năm, triều cường lên cao nhất vào khoảng tháng 9 tới tháng 11 âm lịch, khi đỉnh triều thiên văn trùng với gió chướng đầu mùa đẩy nước vào bờ. Những ngày này, vùng trũng ven sông, ven kênh và một số tuyến đường thấp có thể bị ngập vài giờ quanh đỉnh triều.
Triều cường không phải lũ. Lũ là nước từ thượng nguồn đổ về, kéo dài nhiều ngày; triều cường là nước biển đẩy vào theo giờ, lên rồi rút trong ngày. Vùng Bạc Liêu ở xa đầu nguồn nên gần như không có lũ sông Mê Kông, nhưng triều thì có mặt mỗi ngày.
Giờ triều và độ cao cụ thể từng ngày được cơ quan khí tượng thủy văn công bố trong bảng thủy triều; bài này giúp đọc và dùng bảng đó, không đưa giờ cụ thể vì thay đổi theo ngày và theo trạm.
Thủy triều biển Đông ở Bạc Liêu: hai lần lên, hai lần xuống
Bờ biển phía đông bán đảo Cà Mau chịu chế độ bán nhật triều không đều. Mỗi ngày âm lịch có hai lần nước lên và hai lần nước xuống, nhưng hai đỉnh không cao bằng nhau, hai chân không thấp bằng nhau. Người địa phương gọi là “nước lớn”, “nước ròng”; ngày nào cũng có, chỉ khác giờ và độ cao.
Giờ nước lớn dịch chậm lại khoảng gần một giờ mỗi ngày, theo nhịp mặt trăng. Vì vậy hôm nay nước lớn lúc sáng sớm thì khoảng một tuần sau nước lớn vào giữa trưa. Người làm ghe, làm vuông, cào nghêu không cần nhìn đồng hồ nhiều; họ nhớ theo ngày âm lịch.
Vùng Bạc Liêu cũ có biên độ triều thuộc loại lớn của cả nước. Nước theo sông Gành Hào, kênh xáng và hệ thống kênh rạch vào sâu trong đất liền, nên ngay cả ở các phường trung tâm cách biển hàng chục cây số, mực nước kênh vẫn lên xuống theo triều mỗi ngày. Ở những nơi có cống ngăn, nhịp này bị điều tiết, nhưng vẫn phải mở cống theo con nước.
Nước rong và nước kém theo lịch âm
Nước rong. Quanh mùng 1 và rằm âm lịch, mặt trời, mặt trăng và trái đất gần thẳng hàng, lực hút cộng lại làm triều lên cao và rút sâu nhất. Đỉnh triều thường rơi vào khoảng một tới ba ngày sau mùng 1 và sau rằm, chứ không đúng ngày. Đây là những ngày dễ ngập nhất.
Nước kém. Quanh mùng 7, 8 và 22, 23 âm lịch, hai lực hút lệch nhau nên triều lên yếu, rút không sâu. Những ngày này mực nước dao động ít, ghe ra vào cửa sông có khi bị kẹt cạn ở chỗ nông.
Chu kỳ nửa tháng. Từ nước kém tới nước rong rồi lại nước kém mất khoảng nửa tháng. Người nuôi tôm thường lấy nước vào vuông vào dịp nước rong để lấy được nhiều nước, nhiều giống tự nhiên; người cào nghêu ra bãi vào lúc nước ròng sâu.
Không đều trong năm. Cùng là nước rong, nhưng nước rong tháng 10 âm lịch thường cao hơn hẳn nước rong tháng 4. Ngoài lực hút thiên văn còn có gió, áp suất khí quyển và lượng nước trong sông góp phần.
Vì sao triều cường cuối năm cao nhất
Người miền Tây quen câu “nước lớn tháng mười”. Vào khoảng tháng 9 tới tháng 11 âm lịch, tức thường là tháng 10 tới tháng 12 dương lịch, có ba yếu tố cùng xảy ra. Một là triều thiên văn ở biển Đông vào thời kỳ này thường lên tới những mức lớn nhất trong năm. Hai là gió chướng bắt đầu thổi mạnh từ hướng đông bắc, đẩy nước biển dồn vào bờ phía đông bán đảo. Ba là cuối mùa mưa, kênh rạch nội đồng vẫn còn đầy nước, đất đã no nước, khó tiêu thoát.
Ba yếu tố cộng lại làm mực nước đỉnh triều vượt qua cao trình bờ bao, mặt đường thấp ở một số nơi. Nếu đúng dịp có mưa lớn, nước mưa không thoát ra được vì cửa xả bị triều chặn, ngập càng sâu và lâu hơn.
Một số năm gần đây, báo chí địa phương ghi nhận đỉnh triều cuối năm ở nhiều trạm vùng bán đảo Cà Mau vượt mức báo động. Xu hướng chung được nhắc tới là mực nước biển dâng và đất sụt lún làm đỉnh triều ngày càng đe doạ hơn, dù từng năm vẫn dao động. Con số cụ thể nên xem trong bản tin của cơ quan khí tượng thủy văn.
Đọc bảng thủy triều cho đúng
Bảng thủy triều in hoặc đăng trực tuyến thường có giờ và độ cao nước của các trạm. Cách đọc nhanh:
- Chọn đúng trạm gần nơi mình nhất. Trạm ở cửa sông và trạm trong nội đồng lệch nhau về giờ và độ cao; nước vào tới nội đồng trễ hơn ở cửa biển.
- Xem cột giờ nước lớn (đỉnh) và nước ròng (chân) của từng ngày. Thường có hai cặp mỗi ngày.
- Xem độ cao đỉnh triều. So sánh với mức báo động của trạm, nếu bản tin có ghi, để biết đỉnh triều hôm đó có nguy cơ gây ngập hay không.
- Cộng thêm yếu tố gió. Ngày gió chướng mạnh, mực nước thực tế có thể cao hơn số dự báo thiên văn.
- Lên kế hoạch quanh giờ đỉnh: đi lại trước hoặc sau đỉnh triều vài giờ, dọn đồ khỏi nền nhà thấp trước giờ nước lên.
Ai ở lâu ở vùng ven sông nên thuộc nhịp nước của chính nơi mình ở. Sau vài tháng quan sát, người ta biết nước lớn tới cỡ nào thì ngập tới bậc thềm nào, chính xác hơn mọi bảng in.
Những nơi thường bị ngập khi triều cường
Ngập do triều cường ở vùng Bạc Liêu cũ thường cục bộ, ngắn, không lan rộng như ngập lũ. Các kiểu chỗ hay ngập:
- Đường ven sông, ven kênh có cao độ thấp ở các khu trung tâm như Phường Bạc Liêu, Phường Giá Rai và các thị trấn cũ như Hộ Phòng, Ngan Dừa, Gành Hào.
- Xóm ven biển ngoài đê hoặc sát đê ở Phường Hiệp Thành, Xã Vĩnh Hậu, Xã Đông Hải, Xã Gành Hào khi đỉnh triều trùng sóng gió.
- Vườn cây, ruộng trong bờ bao thấp; triều tràn bờ có thể đưa nước mặn vào vườn, gây hại cây ăn trái.
- Chợ, bến ghe sát mép nước, nơi sàn nhà, sạp hàng làm ngang mặt bờ kênh.
- Khu dân cư mới san lấp chưa đủ cao, nhất là nơi cống thoát nước không có cửa một chiều, nước theo cống tràn ngược lên mặt đường.
Những địa điểm cụ thể thay đổi theo công trình chống ngập được làm mới; khi thuê nhà hay mua nhà ở khu ven sông, hỏi hàng xóm về mức ngập năm trước là cách nhanh nhất.
Chuẩn bị nhà cửa và đi lại những ngày triều cường
Người địa phương có nhiều kinh nghiệm đơn giản. Nền nhà nâng cao hơn mức nước lớn nhất từng thấy một khoảng an toàn; ổ điện đặt cao, không để sát sàn; tủ lạnh, máy giặt kê chân. Nhà có cống thoát nước ra kênh nên gắn cửa van một chiều hoặc nắp chặn để nước triều không chảy ngược vào.
Với nhà sàn, nhà cất trên cọc ven sông, việc cần làm là kiểm tra chân cọc, cầu thang xuống bến sau mỗi mùa nước lớn, vì dòng chảy và sóng ghe làm xói chân cọc. Nước mặn ăn mòn thép nhanh, nên cọc bê tông lộ thép cần được xử lý sớm.
Với người kinh doanh mặt tiền ven kênh, kê hàng lên kệ, giữ bao cát hoặc tấm chắn tạm cho những ngày đỉnh triều. Xe máy dựng trong nhà thấp nên dắt lên chỗ cao trước giờ nước lên; nước mặn ngấm vào máy và hệ thống điện sẽ làm xe hư nhanh hơn nhiều so với nước mưa.
Ngập do triều cường thường chỉ kéo dài vài giờ quanh đỉnh triều, nên cách đơn giản nhất là đi sớm hoặc đi muộn hơn. Nếu buộc phải đi qua đoạn ngập, chạy xe số chậm và đều ga, không dừng giữa đoạn ngập, tránh để nước ngập quá ống xả. Sau khi đi qua nước mặn, rửa xe bằng nước ngọt càng sớm càng tốt, nhất là phần gầm và dây điện.
Đi bộ ở đường ngập ven kênh cần cẩn thận vì không nhìn thấy mép bờ, nắp cống, hố. Trẻ em không nên chơi ở đường ngập ven sông lúc nước lên. Ban đêm, đoạn ngập không có đèn càng nguy hiểm.
Với ghe xuồng, triều cường là lúc nước sâu nhất, ghe dễ đi qua các đoạn cạn nhưng lại khó chui qua gầm cầu thấp. Người chạy ghe quen thuộc giờ nào phải chờ nước ròng mới qua được cầu nào, người lạ nên hỏi trước.
Triều cường và sản xuất: tôm, lúa, muối cùng canh một con nước
Ở vùng ven biển, lịch triều cũng là lịch sản xuất. Người nuôi tôm quảng canh lấy nước vào vuông vào dịp nước rong để có nhiều nước mới và giống tự nhiên, xả nước cũ ra lúc nước ròng. Người nuôi tôm công nghiệp thì canh nước lớn để bơm nước biển vào ao lắng, vì nước lúc đó thường ít đục hơn nước lúc ròng.
Diêm dân lấy nước biển vào ruộng muối cũng theo con nước; nước rong cho phép đưa nước vào nhiều ô cùng lúc. Nhưng triều cường quá lớn có thể tràn bờ ruộng muối, làm loãng nước chạt đang phơi, nên đầu mùa muối người ta thường đắp lại bờ trước những đợt nước lớn cuối năm.
Ở vùng lúa, triều cường cuối năm là mối lo khi lúa sắp thu hoạch: nếu cống và bờ bao không giữ được, nước mặn tràn vào ruộng làm lúa bị hại. Vì vậy các xã thường kiểm tra, đắp bờ bao, đóng cống trước những đợt nước rong lớn của tháng 9 – 10 âm lịch.
Những hiểu lầm hay gặp về triều cường
“Triều cường là do mưa lớn.” Không phải. Triều cường là hiện tượng thiên văn kết hợp gió, xảy ra cả khi trời nắng ráo. Mưa lớn chỉ làm ngập nặng thêm vì nước mưa không thoát được khi triều đang lên.
“Nước rong đúng ngày rằm.” Đỉnh triều thường đến trễ một tới ba ngày so với mùng 1 và rằm. Người địa phương hay nói “mười bảy, mười tám nước lớn” là vì vậy.
“Có cống rồi thì không lo triều.” Cống giúp chặn nước vào nội đồng, nhưng vùng ngoài cống, nhà sát sông lớn và ven biển vẫn chịu nước lên. Cống cũng phải đóng đúng giờ; đóng trễ một con nước là nước đã vào.
“Năm nay nước lớn hơn năm ngoái nghĩa là năm sau còn lớn hơn.” Đỉnh triều dao động theo chu kỳ thiên văn nhiều năm và theo gió từng năm. Xu hướng dài hạn là đáng lo, nhưng không thể suy ra năm sau từ một năm.
Câu hỏi thường gặp
Triều cường ở Bạc Liêu có nguy hiểm tới tính mạng không?
Triều cường thông thường chủ yếu gây ngập nông, ngắn giờ. Nguy hiểm thật sự đến khi triều cường trùng với bão, áp thấp hoặc gió mạnh gây nước dâng và sóng lớn, nhất là với nhà ngoài đê và ghe nhỏ ngoài biển. Những dịp đó cần theo dõi cảnh báo và làm theo hướng dẫn của chính quyền.
Có ứng dụng hay trang nào xem lịch thủy triều Bạc Liêu không?
Cơ quan khí tượng thủy văn có công bố bảng thủy triều cho các trạm ven biển, nhiều ứng dụng thời tiết, câu cá cũng có dữ liệu thủy triều. Khi dùng ứng dụng, nên chọn trạm gần nhất và đối chiếu với kinh nghiệm thực tế tại chỗ vì nước trong kênh nội đồng lệch giờ so với cửa biển.
Tại sao có hôm rằm mà nước không lên cao lắm?
Vì độ cao triều còn phụ thuộc mùa trong năm, vị trí mặt trăng gần hay xa trái đất, gió và áp suất. Rằm tháng 4 âm lịch, giữa mùa khô, gió chướng đã yếu thì đỉnh triều thường thấp hơn nhiều so với rằm tháng 10. Đỉnh cũng thường rơi một hai ngày sau rằm chứ không đúng ngày.
Triều cường có làm nước máy bị mặn không?
Thông thường không, vì nước máy lấy từ nguồn đã xử lý, chủ yếu là nước ngầm tầng sâu, và đi trong ống kín. Nếu thấy nước máy mặn hoặc đục bất thường sau đợt ngập, nên báo đơn vị cấp nước để kiểm tra đường ống có bị rò hay không.
Mua nhà ven kênh ở Bạc Liêu cần hỏi gì về triều?
Nên hỏi mực nước lớn nhất mà nhà từng bị ngập, năm nào, kéo dài bao lâu; cống thoát có cửa một chiều không; bờ kênh trước nhà có kè chưa, có vết nứt không. Nên xem nhà vào đúng dịp nước rong cuối năm nếu có thể, sẽ thấy rõ hơn mọi lời kể.
Nước rong có ảnh hưởng tới đánh bắt và nuôi tôm không?
Có. Nước rong là dịp lấy nước, lấy giống tự nhiên vào vuông tôm quảng canh và là dịp nhiều nghề đánh bắt ven bờ như đóng đáy, đặt lú hoạt động mạnh. Ghe lớn ra vào cửa sông cũng chọn giờ nước lớn. Vì vậy lịch làm việc ven biển xoay theo lịch con nước hơn là theo ngày thường.