Tháp cổ Vĩnh Hưng là ngôi tháp xây bằng gạch còn lại từ thời văn hoá Óc Eo, hậu Óc Eo, nằm ở vùng xã Vĩnh Hưng A của huyện Vĩnh Lợi cũ, từ 1/7/2025 thuộc Xã Châu Thới, tỉnh Cà Mau. Đây là một trong những dấu tích kiến trúc cổ hiếm hoi còn đứng được trên đất Bạc Liêu, được xếp hạng di tích cấp quốc gia, có khu trưng bày hiện vật khảo cổ.
Phần lớn khách đến Bạc Liêu chỉ biết nhà công tử, điện gió; tháp Vĩnh Hưng là điểm dành cho người thích lịch sử, thích nhìn lớp đất xa hơn thời khẩn hoang. Bài nói tháp có gì, giới nghiên cứu đã biết gì và chưa biết gì, cách đi, cách xem cho có ý nghĩa. Niên đại, chức năng của tháp chỉ nêu ở mức các tài liệu chung thống nhất; chi tiết nên đọc bảng giới thiệu tại di tích và các công trình khảo cổ học chính thức.
Tháp Vĩnh Hưng là gì
Văn hoá Óc Eo là nền văn hoá khảo cổ phát triển ở vùng đồng bằng sông Cửu Long và lân cận trong khoảng nửa đầu thiên niên kỷ thứ nhất, thường được gắn với vương quốc Phù Nam trong sử liệu. Sau giai đoạn này là thời kỳ hậu Óc Eo. Các di tích của văn hoá này rải rác khắp miền Tây: nền móng kiến trúc gạch đá, tượng, đồ trang sức, đồ gốm.
Tháp Vĩnh Hưng là một công trình gạch, theo các tài liệu phổ biến được xếp vào giai đoạn hậu Óc Eo. Tháp có bình đồ vuông, tường gạch dày, cửa mở về một hướng, phần trên đã sụp đổ một phần. Gạch được xếp lớp dày, mạch nhỏ, không dùng vữa xi măng như kiểu xây hiện đại; cách xây gạch ghép khít với chất kết dính truyền thống là kỹ thuật thường được nhắc ở các công trình gạch cổ trong khu vực.
Tháp được người dân địa phương biết đến từ lâu, các cuộc khảo sát, khai quật vào thế kỷ 20 đã tìm thấy nhiều hiện vật quanh khu vực. Di tích được Nhà nước xếp hạng di tích cấp quốc gia; theo nhiều tài liệu, quyết định xếp hạng có từ đầu thập niên 1990. Hiện tháp được che mái bảo vệ, có khuôn viên và nhà trưng bày.
So với các di tích Óc Eo nổi tiếng hơn như khu di tích Óc Eo – Ba Thê ở An Giang, tháp Vĩnh Hưng nhỏ và ít người biết hơn. Nhưng chính vì đứng một mình giữa đồng ruộng Bạc Liêu, nó cho thấy văn hoá ấy đã lan xa về phía nam tới đâu.
Xem gì ở di tích
Thân tháp gạch. Nhìn kỹ các lớp gạch, mạch ghép, những chỗ gạch bị mòn, vỡ qua nhiều thế kỷ. Đứng ở các góc khác nhau để thấy hình khối vuông của tháp. Không chạm tay, không cạy gạch, không leo lên. Nhìn chân tháp để thấy phần nền, nơi gạch bị ẩm và rêu nhiều nhất.
Mái che bảo vệ. Mái che được làm để giảm mưa nắng tác động vào gạch cổ. Nó làm tháp khó chụp ảnh "đẹp" theo kiểu bưu thiếp, nhưng giúp di tích còn đứng được. Hiểu điều này sẽ đỡ thất vọng.
Nhà trưng bày. Trưng bày các hiện vật và bản sao hiện vật tìm thấy ở khu vực, có thể gồm tượng, mảnh kiến trúc, đồ gốm, đồ kim loại, kèm bảng giải thích. Một số hiện vật gốc quan trọng có thể đang được lưu giữ ở bảo tàng tỉnh hoặc bảo tàng lớn hơn, nên đừng ngạc nhiên nếu thấy bản sao.
Khuôn viên và cảnh quanh. Di tích nằm giữa vùng ruộng vườn, nhà dân. Đứng ở khuôn viên nhìn ra đồng sẽ thấy rõ tháp được dựng trên một gò đất cao hơn xung quanh, điều thường gặp ở các di tích Óc Eo trên vùng trũng.
Điều đã biết và điều còn bàn
Với di tích khảo cổ, nên tách rõ điều các nhà nghiên cứu đã thống nhất và điều còn mở. Bảng dưới ở mức phổ thông:
| Vấn đề | Mức hiểu biết hiện nay | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thuộc văn hoá nào | Được xếp vào văn hoá Óc Eo, giai đoạn hậu Óc Eo | Đây là cách xếp phổ biến trong tài liệu |
| Niên đại chính xác | Còn những ý kiến khác nhau | Thường nêu theo khoảng thế kỷ, không phải năm |
| Chức năng | Công trình tôn giáo của cư dân cổ, thờ thần hoặc Phật | Chi tiết thờ ai còn được bàn qua hiện vật |
| Người xây là ai | Cư dân cổ của vùng đồng bằng thời Phù Nam và sau đó | Không nên gán thẳng cho một dân tộc hiện nay |
| Quy mô khu di tích | Có dấu tích kiến trúc, hiện vật xung quanh tháp | Cần khảo cổ thêm |
Những câu chuyện truyền miệng về tháp, như tháp do ai xây trong một đêm, tháp có kho báu, nên nghe như truyện dân gian. Lịch sử thật của tháp đến từ khảo cổ học, và nhiều câu hỏi vẫn đang chờ trả lời.
Đường đến tháp Vĩnh Hưng
Tháp nằm ở vùng phía bắc trung tâm Bạc Liêu, thuộc huyện Vĩnh Lợi cũ. Từ trung tâm Phường Bạc Liêu, đi theo các tuyến đường tỉnh, đường huyện cũ về hướng Châu Thới, Vĩnh Hưng; quãng đường khoảng vài chục cây số tuỳ tuyến. Bản đồ điện thoại tìm "tháp cổ Vĩnh Hưng" chỉ đường được, nhưng các đoạn đường quê có thể đổi hướng do sửa chữa, nên hỏi lại người dân khi gần tới.
Đường vào di tích là đường nông thôn, đi xe máy thuận tiện; ô tô vào được nhưng có đoạn hẹp, cần đi chậm khi gặp xe ngược chiều. Mùa mưa, một số đoạn có thể đọng nước, bùn đất bám bánh xe, nên chạy chậm qua các cây cầu nhỏ. Không có nhiều hàng quán ngay ở di tích, nên ăn uống, đổ xăng trước khi rời trục chính.
Lưu ý tên: Xã Châu Thới mới gồm các xã Châu Thới, Vĩnh Hưng và Vĩnh Hưng A cũ của huyện Vĩnh Lợi. Còn Xã Vĩnh Lợi mới là vùng thị trấn Châu Hưng và Châu Hưng A cũ. Đừng nhầm hai xã này khi tìm đường hay đọc địa chỉ.
Xem tháp sao cho có ý nghĩa
Một ngôi tháp gạch đã sụp phần trên, che mái tôn, nằm giữa ruộng, nhìn qua có thể thấy "không có gì". Cái đáng xem là thời gian: những viên gạch này được xếp từ hơn một nghìn năm trước, khi vùng đồng bằng còn là một xứ sở của những cư dân buôn bán đường biển, trao đổi với Ấn Độ, Trung Hoa và xa hơn.
Trước khi đến, đọc qua vài trang về văn hoá Óc Eo, về di chỉ Óc Eo ở An Giang, sẽ thấy tháp Vĩnh Hưng là một mắt xích trong cả mạng lưới di tích ấy. Khi xem nhà trưng bày, đối chiếu hiện vật với những gì đã đọc: tượng mang phong cách gì, đồ gốm làm từ đâu, có dấu vết giao thương không.
Nếu có người trông coi hoặc hướng dẫn tại chỗ, hỏi họ về lịch sử phát hiện, các đợt tu bổ, chuyện người dân xung quanh nhớ về tháp. Những câu chuyện này không thay được khảo cổ học, nhưng cho thấy di tích sống thế nào trong đời sống của làng.
Bạc Liêu trước thời khẩn hoang
Nhiều người nghĩ Bạc Liêu là vùng đất mới, chỉ có người ở từ khi khẩn hoang vài trăm năm trước. Tháp Vĩnh Hưng cho thấy câu chuyện dài hơn: từ hơn một nghìn năm trước, trên những gò đất cao giữa vùng trũng này đã có cư dân sinh sống, xây công trình tôn giáo bằng gạch, có đời sống văn hoá phát triển.
Sau thời Óc Eo, vùng đồng bằng trải qua những giai đoạn dân cư thưa thớt, rừng rậm, sình lầy, rồi mới đến lớp cư dân Khmer, Hoa, Kinh của những thế kỷ gần đây. Các lớp người này không nối thẳng với nhau theo kiểu tổ tiên, con cháu đơn giản; quan hệ giữa chúng là đề tài các nhà sử học, khảo cổ học còn nghiên cứu.
Đứng trước tháp, nhớ rằng mảnh đất dưới chân đã được nhiều lớp người khai phá, bỏ đi, rồi khai phá lại. Câu chuyện "đất mới" của Bạc Liêu đúng với thời khẩn hoang, nhưng không phải toàn bộ câu chuyện. Mục lịch sử của trang có dòng thời gian từ tháp Vĩnh Hưng đến nay để đặt các lớp này cạnh nhau.
Phép tắc khi đến di tích
Tháp Vĩnh Hưng là di tích quốc gia, gạch cổ rất dễ tổn hại. Vài điều cần giữ:
- Không leo lên tháp, không ngồi lên bệ, nền cổ.
- Không chạm, cạy, khắc tên lên gạch; mồ hôi và dầu từ tay cũng làm gạch xuống cấp.
- Không mang đi bất cứ thứ gì, kể cả một mảnh gạch vỡ trên mặt đất.
- Không thắp nhang, đốt vàng mã sát chân tháp nếu không có chỗ quy định; khói và lửa hại gạch cổ.
- Không bay flycam sát di tích khi chưa được phép.
- Hỏi người trông coi trước khi chụp ảnh trong nhà trưng bày.
- Ghi lại tên và giờ đến vào sổ khách nếu được yêu cầu.
Đi với trẻ nhỏ, đây là dịp tốt để nói với trẻ về việc giữ gìn di sản: một viên gạch cổ không giá trị gì khi nằm trong túi, nhưng có giá trị khi nằm đúng chỗ của nó trong một ngôi tháp nghìn năm.
Kết hợp tháp Vĩnh Hưng với các điểm khác
Tháp nằm ở vùng ngọt phía bắc Bạc Liêu, có thể ghép trong nửa ngày với một vòng qua các xã Châu Thới, Vĩnh Lợi, Hưng Hội, xem ruộng lúa, chợ quê, chùa Khmer trong vùng. Vùng này có nhiều phum sóc Khmer, chùa với mái nhiều tầng đặc trưng.
Người đi về hướng Hồng Dân, Phước Long để ăn bánh tằm Ngan Dừa hay xem vùng tôm lúa có thể ghé tháp trên đường, tuỳ tuyến. Cần xem bản đồ để tránh đi vòng xa.
Ngược lại, người chỉ có một ngày ở Bạc Liêu và quan tâm chủ yếu đến biển, điện gió, nhà công tử thì có thể bỏ qua tháp Vĩnh Hưng mà không thiệt nhiều. Tháp đáng đi nhất với người có hứng thú thật với lịch sử, khảo cổ.
Một gợi ý cho người đi theo mạch lịch sử: buổi sáng xem tháp Vĩnh Hưng để thấy lớp lịch sử nghìn năm, buổi chiều về trung tâm xem nhà công tử để thấy lớp lịch sử khẩn hoang đầu thế kỷ 20. Hai điểm cách nhau nhiều thế kỷ, cùng trên một vùng đất, cho cảm giác rõ về độ dày của lịch sử Bạc Liêu.
Câu hỏi thường gặp
Tháp cổ Vĩnh Hưng có từ bao giờ?
Theo các tài liệu phổ biến, tháp thuộc giai đoạn hậu Óc Eo, tức cách nay hơn một nghìn năm. Niên đại cụ thể còn những ý kiến khác nhau và thường được nêu theo khoảng thế kỷ. Bảng giới thiệu tại di tích và các công trình khảo cổ chính thức là nguồn nên đọc để có con số được công bố.
Tháp Vĩnh Hưng có phải của người Khmer không?
Không nên gán thẳng như vậy. Tháp thuộc văn hoá Óc Eo, hậu Óc Eo, của cư dân cổ vùng đồng bằng thời Phù Nam và sau đó. Quan hệ giữa cư dân cổ này với các cộng đồng hiện nay là vấn đề nghiên cứu phức tạp. Tôn trọng di tích như di sản chung là cách nhìn hợp lý.
Tham quan tháp Vĩnh Hưng mất bao lâu?
Khoảng ba mươi phút đến một giờ cho tháp và nhà trưng bày. Cộng thời gian đi lại từ trung tâm Bạc Liêu và đường quê, nên dành nửa buổi. Người thích khảo cổ, đọc kỹ bảng tư liệu có thể ở lâu hơn.
Có cần mua vé vào tháp Vĩnh Hưng không?
Tuỳ quy định của đơn vị quản lý từng thời kỳ. Bài không nêu giá và giờ mở cửa vì có thể thay đổi. Nên hỏi trước qua thông tin công khai của cơ quan văn hoá địa phương hoặc hỏi nơi nghỉ, nhất là khi đi vào ngày lễ.
Hiện vật tìm ở tháp Vĩnh Hưng giờ ở đâu?
Một phần được trưng bày tại nhà trưng bày ở di tích, một phần có thể được lưu giữ ở bảo tàng của tỉnh hoặc các bảo tàng lớn. Muốn xem hiện vật gốc quan trọng, có thể hỏi bảo tàng tỉnh. Thông tin cụ thể nên kiểm tra với đơn vị quản lý di tích.
Đi tháp Vĩnh Hưng mùa nào thuận nhất?
Mùa khô, khoảng từ tháng mười hai đến tháng tư, đường quê khô ráo, trời nắng, dễ đi. Mùa mưa vẫn đi được nhưng nên đi buổi sáng, tránh mưa chiều, và hỏi trước tình trạng đường vào. Giữa trưa nắng gắt, khuôn viên ít bóng mát.