Khu lưu niệm nhạc sĩ Cao Văn Lầu ở trung tâm Bạc Liêu là nơi đặt mộ ông Cao Văn Lầu, thường gọi là Sáu Lầu, tác giả bài Dạ cổ hoài lang mà nhiều tài liệu coi là tiền thân của bản vọng cổ, cùng nhà trưng bày hiện vật, tượng và không gian vườn. Gần đó là nhà hát Cao Văn Lầu và quảng trường Hùng Vương, hai công trình mới thường được ghép chung trong một buổi tham quan.
Khu lưu niệm nằm trong nội ô thành phố Bạc Liêu cũ, nay thuộc Phường Bạc Liêu, tỉnh Cà Mau. Bài hướng dẫn người đến lần đầu: nên xem gì, nghe đờn ca tài tử ở đâu, kết hợp các điểm gần ra sao. Chuyện lịch sử bài Dạ cổ hoài lang, đờn ca tài tử, các nhạc cụ được nói kỹ ở mục đờn ca tài tử và giai thoại của trang; ở đây chỉ nhắc đủ để chuyến tham quan có nghĩa.
Cao Văn Lầu là ai, vì sao có khu lưu niệm
Theo nhiều tài liệu, Cao Văn Lầu sinh vào khoảng cuối thế kỷ 19, lúc nhỏ theo gia đình từ miền Đông về Bạc Liêu sinh sống, học đờn với các thầy đờn ca tài tử ở địa phương. Ông chơi đàn kìm, sáng tác bài Dạ cổ hoài lang vào khoảng cuối thập niên 1910. Bài ca được giới đờn ca tài tử và sân khấu cải lương phát triển dần qua nhiều thập kỷ, nhịp được nới dài, thành bản vọng cổ quen thuộc của Nam Bộ.
Dạ cổ hoài lang có nghĩa là nghe tiếng trống đêm mà nhớ chồng. Lời ca nói nỗi nhớ của người vợ có chồng đi xa, giọng buồn mà đằm, rất hợp với cây đàn kìm. Các giai thoại về hoàn cảnh sáng tác, chuyện gia đình ông, được kể nhiều cách khác nhau; nên đọc những tài liệu nghiên cứu nghiêm túc nếu muốn biết rõ.
Vì vị trí của Dạ cổ hoài lang trong lịch sử âm nhạc Nam Bộ, Bạc Liêu được nhiều người gọi là một trong những cái nôi của đờn ca tài tử và cải lương. Khu lưu niệm được xây dựng để tưởng nhớ ông và giới thiệu di sản này cho người đến sau, cũng là nơi giới đờn ca địa phương hay tụ họp vào các dịp kỷ niệm. Đờn ca tài tử Nam Bộ đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2013.
Trong khu lưu niệm có gì
Mộ phần. Mộ ông Cao Văn Lầu và người thân được đặt trong khuôn viên. Đây là nơi tưởng niệm, khách đến thường dừng lại thắp nhang, đứng lặng một lúc. Giữ trang nghiêm, không ngồi lên thành mộ, không chụp ảnh đùa giỡn.
Nhà trưng bày. Trưng bày ảnh tư liệu, hiện vật liên quan tới cuộc đời ông, tới đờn ca tài tử Bạc Liêu và các nghệ nhân. Có thể có nhạc cụ như đàn kìm, đàn tranh, đàn cò, đàn sến, ghi ta phím lõm. Hiện vật cụ thể thay đổi theo đợt trưng bày.
Tượng. Tượng nhạc sĩ ôm đàn là hình ảnh khách hay chụp. Đứng chếch góc, lấy cây xanh làm nền là cách chụp đẹp, tránh chụp ngược nắng giữa trưa.
Vườn, sân. Khuôn viên có cây xanh, lối đi, ghế đá, là chỗ nghỉ chân mát giữa phố. Buổi chiều, người địa phương có khi ra đây ngồi chơi.
Sân khấu nhỏ hoặc không gian biểu diễn. Vào một số dịp, có thể có biểu diễn đờn ca tài tử. Lịch biểu diễn không cố định; hỏi trước nếu muốn nghe.
Nghe đờn ca tài tử ở Bạc Liêu
Đến Bạc Liêu mà chỉ nhìn tượng, nhìn ảnh thì thiếu. Cách để hiểu Dạ cổ hoài lang là nghe nó được đờn, được ca ngay trên đất này. Có mấy cách: đến các điểm tham quan, nhà hàng, khu du lịch có tổ chức đờn ca tài tử phục vụ khách vào buổi tối hoặc theo đặt trước; xem các chương trình nghệ thuật ở nhà hát vào dịp lễ; hoặc may mắn gặp một nhóm đờn ca của người địa phương sinh hoạt ở nhà, ở quán.
Đờn ca tài tử vốn là sinh hoạt của người bình dân sau giờ làm, ngồi quanh chiếu, chén trà, không có sân khấu. Nghe kiểu "phục vụ khách" thì gọn, có chương trình; nghe kiểu sinh hoạt thì tự nhiên, có khi ngẫu hứng. Cả hai đều đáng nghe.
Lần đầu nghe, đừng lo không hiểu. Nghe tiếng đàn kìm, đàn tranh dạo, rồi người ca vào câu, kéo dài chữ, xuống hơi. Chú ý câu "xuống xề" cuối mỗi đoạn, chỗ người nghe Nam Bộ hay vỗ tay, khen "hay quá". Người địa phương rất vui khi khách lạ hỏi tên bài, tên điệu. Nếu được mời hát thử một câu, cứ hát, không ai chê; đó là tinh thần "tài tử" của lối chơi này.
Nhà hát Cao Văn Lầu và quảng trường Hùng Vương
Ở trung tâm Bạc Liêu có quảng trường Hùng Vương rộng, là không gian công cộng mới của phố, nơi tổ chức lễ hội, sự kiện, buổi chiều người dân ra đi bộ, trẻ con chơi đùa. Cạnh quảng trường là nhà hát mang tên Cao Văn Lầu, công trình có mái cách điệu mà nhiều người ví với những chiếc nón lá úp, nhìn từ xa đã nhận ra.
Ở khu quảng trường còn có công trình biểu tượng gắn với đờn ca tài tử, được nhiều người chụp ảnh. Buổi tối, khu vực lên đèn, mát mẻ, là chỗ dạo chơi dễ chịu sau bữa ăn. Cuối tuần thường có người tập thể dục, trẻ con chơi xe, các nhóm bạn trẻ ngồi uống nước quanh quảng trường.
Nhà hát chủ yếu dùng cho các chương trình nghệ thuật, sự kiện, không phải lúc nào cũng mở cửa cho khách vào xem bên trong. Muốn xem biểu diễn, theo dõi thông báo của địa phương hoặc hỏi nơi nghỉ; thông tin chương trình thường được công bố trước dịp lễ.
Gợi ý một buổi về đờn ca ở trung tâm
Một cách sắp xếp nửa ngày cho người muốn đi theo mạch đờn ca tài tử, các điểm đều ở Phường Bạc Liêu:
| Thời điểm | Điểm | Gợi ý |
|---|---|---|
| Chiều sớm | Khu lưu niệm Cao Văn Lầu | Xem nhà trưng bày, mộ, tượng; đọc kỹ các bảng tư liệu |
| Cuối chiều | Nhà công tử Bạc Liêu, bờ sông | Nối câu chuyện Bạc Liêu đầu thế kỷ 20 |
| Hoàng hôn | Quảng trường Hùng Vương, nhà hát | Chụp ảnh lúc lên đèn, dạo cùng người địa phương |
| Buổi tối | Nơi có tổ chức đờn ca tài tử | Đặt trước, nghe một chương trình, hỏi tên bài, tên điệu |
Sắp xếp theo mạch này, chuyến đi có một sợi chỉ xuyên suốt: từ người sáng tác, tới thời đại sinh ra bài ca, tới không gian mới mang tên ông, và cuối cùng là tiếng đàn ca sống.
Các điểm trong bảng đều ở trong nội ô, cách nhau một quãng ngắn, đi xe máy hay taxi vài phút. Người khoẻ có thể đi bộ một phần nếu trời đã dịu nắng. Buổi tối nên đặt chỗ nghe đờn ca từ trước, nhất là ngày thường khi các nhóm không biểu diễn định kỳ.
Hiểu Dạ cổ hoài lang trong mười phút trước khi đến
Không cần biết nhạc vẫn nghe hiểu được Dạ cổ hoài lang. Bài ca là lời của người vợ trong đêm khuya nghe tiếng trống mà nhớ chồng đi xa, mong ngày gặp lại. Lời giản dị, dùng hình ảnh quen của miền quê Nam Bộ. Chính sự giản dị này giúp bài ca lan nhanh trong giới đờn ca bình dân.
Điều đặc biệt của Dạ cổ hoài lang là nhịp. Bản đầu có nhịp ngắn, sau đó được các nghệ sĩ nới dần ra nhịp tám, nhịp mười sáu, nhịp ba mươi hai và dài hơn nữa theo từng giai đoạn, cho người ca nhiều chỗ để luyến láy, kể chuyện. Từ đó, bản vọng cổ trở thành "xương sống" của cải lương, nơi các đào kép thể hiện giọng ca.
Trước khi đến khu lưu niệm, nghe một bản Dạ cổ hoài lang nguyên thuỷ và một bài vọng cổ cải lương quen thuộc sẽ thấy rõ con đường từ bài ca của một người đờn ở Bạc Liêu tới thể loại của cả vùng. Khi đứng trước mộ ông Sáu Lầu, câu chuyện sẽ có hình dung cụ thể hơn.
Những điều thường bị hiểu sai
Hiểu sai thứ nhất là cho rằng Cao Văn Lầu "sáng tác ra vọng cổ" như một thể loại hoàn chỉnh. Thực tế ông sáng tác Dạ cổ hoài lang, còn vọng cổ là kết quả phát triển qua nhiều thập kỷ, có công của nhiều nghệ sĩ đờn ca và cải lương.
Hiểu sai thứ hai là gộp đờn ca tài tử với cải lương. Đờn ca tài tử là lối chơi nhạc thính phòng dân gian, ngồi đờn ca với nhau; cải lương là sân khấu kịch hát, có vai diễn, cảnh trí. Cải lương lớn lên từ đờn ca tài tử nhưng là hai thứ khác nhau.
Hiểu sai thứ ba là nghĩ đờn ca tài tử chỉ có ở Bạc Liêu. Đờn ca tài tử là di sản chung của nhiều tỉnh Nam Bộ. Bạc Liêu tự hào vì có Dạ cổ hoài lang, nhưng các vùng khác cũng có những nghệ nhân, những dòng đờn riêng. Nói rõ điều này giúp tránh cảm giác "tranh giành" khi nói chuyện với người các tỉnh khác.
Phép lịch sự khi tham quan
Khu lưu niệm là nơi có mộ phần và giá trị tưởng niệm, nên có vài điều cần giữ:
- Ăn mặc lịch sự, không mặc đồ quá ngắn khi vào khu mộ.
- Giữ trật tự, không mở nhạc lớn, không la hét trong khuôn viên.
- Không ngồi, đứng lên thành mộ, bệ tượng; không leo trèo để chụp ảnh.
- Không chạm vào hiện vật trưng bày, nhất là nhạc cụ cũ.
- Thắp nhang ở nơi quy định, không cắm nhang tuỳ chỗ.
- Khi nghe biểu diễn, tắt chuông điện thoại, không nói chuyện to; vỗ tay sau mỗi bài.
- Chụp ảnh nghệ nhân thì xin phép; quay video đăng mạng nên hỏi họ có đồng ý không.
- Nếu nghe đờn ca tài tử ở nơi phục vụ khách, gửi tiền bồi dưỡng nghệ nhân theo cách nơi đó hướng dẫn; đây là thu nhập quan trọng của nhiều người giữ nghề.
Những điều này không phải luật lệ khắt khe, chỉ là cách tôn trọng người đã khuất và những người đang giữ nghề đờn ca.
Ở nhiều nơi miền Tây, nghệ nhân đờn ca tài tử là người làm ruộng, làm nghề khác ban ngày, tối mới ôm đàn. Sự tôn trọng của khách là một trong những thứ giúp họ còn muốn chơi đàn cho người lạ nghe.
Câu hỏi thường gặp
Khu lưu niệm Cao Văn Lầu ở đâu?
Khu lưu niệm nằm trong nội ô thành phố Bạc Liêu cũ, nay thuộc Phường Bạc Liêu, tỉnh Cà Mau, trên con đường mang tên ông. Hỏi người địa phương "khu lưu niệm Cao Văn Lầu" hoặc "mộ ông Sáu Lầu" là được chỉ đường. Địa chỉ cụ thể nên xem bản đồ trước khi đi.
Tham quan khu lưu niệm mất bao lâu?
Khoảng ba mươi phút đến một giờ nếu tự xem nhà trưng bày, mộ và khuôn viên. Nếu có buổi biểu diễn đờn ca tài tử hoặc có người hướng dẫn kể chuyện, có thể lâu hơn. Ghép thêm quảng trường Hùng Vương thì nên dành nửa buổi.
Dạ cổ hoài lang ra đời năm nào?
Nhiều tài liệu ghi bài được sáng tác vào khoảng năm 1918 đến 1919, nhưng các nguồn không hoàn toàn thống nhất. Bài ca sau đó được phát triển qua nhiều thời kỳ, nhịp được nới dài, thành bản vọng cổ. Mục đờn ca tài tử của trang có bài riêng về quá trình này.
Có thể học đờn ca tài tử ngắn ngày ở Bạc Liêu không?
Có các câu lạc bộ đờn ca tài tử ở địa phương, nghệ nhân có khi nhận dạy. Học ngắn ngày chỉ đủ làm quen, nghe hiểu nhịp, biết vài câu. Muốn tìm lớp, hỏi các trung tâm văn hoá, câu lạc bộ ở địa phương; thông tin thay đổi theo thời gian.
Trẻ nhỏ có hợp đi khu lưu niệm không?
Hợp nếu có người lớn kể chuyện. Trẻ có thể thích nhìn nhạc cụ, nghe thử tiếng đàn. Dặn trẻ giữ trật tự ở khu mộ, không chạy nhảy, không leo trèo tượng. Kết hợp quảng trường Hùng Vương buổi chiều để trẻ có chỗ chạy chơi.
Nghe đờn ca tài tử phục vụ khách có cần đặt trước không?
Thường nên đặt trước, vì nhóm đờn ca cần sắp xếp người, nhất là ngày thường. Cuối tuần, dịp lễ có thể có chương trình định kỳ ở một số nơi. Hỏi khách sạn, nhà nghỉ hoặc nơi tổ chức để biết lịch và cách đặt.