Trước khi có đường bộ phủ khắp, kênh rạch là đường giao thông chính của vùng Bạc Liêu: ghe chở lúa, muối, tôm cá, người đi chợ, đi học đều bằng đường sông. Ngày nay phần lớn việc đi lại đã chuyển sang đường bộ, nhưng đường thủy vẫn còn ở ba dạng: đò ngang qua sông, kênh nơi chưa có cầu; ghe, tàu chở hàng nặng như vật tư, lúa, thức ăn tôm; và tàu cá ra vào các cửa biển như Gành Hào.
Bài này dành cho người muốn hiểu và dùng đường thủy ở vùng Bạc Liêu: còn những tuyến nào thường gặp, khi nào đi ghe tiện hơn đi đường bộ, thuê ghe cần thoả thuận gì, và những quy tắc an toàn không được bỏ qua. Không có lịch tàu hay giá thuê ở đây; những thứ này phải hỏi trực tiếp người chạy ghe tại chỗ.
Hệ thống kênh rạch của vùng Bạc Liêu
Vùng Bạc Liêu cũ được cắt ngang dọc bởi sông tự nhiên và kênh đào. Sông Gành Hào ở phía tây nam đổ ra biển; ở phía bắc có kênh Quản Lộ – Phụng Hiệp, một trong những trục kênh lớn của bán đảo Cà Mau; và tuyến kênh nối Bạc Liêu với Cà Mau, người địa phương quen gọi là kênh xáng Bạc Liêu – Cà Mau, đào từ thời Pháp bằng xáng múc, từng là tuyến vận chuyển chính giữa hai vùng.
Từ các trục lớn, vô số kênh cấp dưới, kênh nội đồng, mương vườn chia nhỏ đất đai. Ở vùng ven biển, kênh dẫn nước mặn vào ao tôm; ở vùng ngọt phía bắc, kênh dẫn nước tưới lúa và được điều tiết bằng các cống ngăn mặn. Vì vậy đi đường thủy ở đây không chỉ là chuyện giao thông mà gắn chặt với lịch đóng mở cống, con nước, mùa vụ.
Một hệ quả thực tế là không phải tuyến kênh nào cũng đi thông được quanh năm. Cống đóng, kênh cạn mùa khô, bèo, lục bình dày mùa mưa, cầu thấp, đăng đáy chắn dòng đều có thể làm ghe phải vòng hoặc chờ. Người chạy ghe lâu năm thuộc những thứ này; người lạ thì không.
Đường thủy còn được dùng vào những việc gì
Bảng tóm tắt các kiểu đi lại bằng đường thủy thường gặp hiện nay ở vùng Bạc Liêu:
| Kiểu | Dùng vào | Ai dùng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đò ngang | Qua sông, kênh lớn nơi chưa có cầu hoặc cầu xa | Người dân, học sinh, người chở hàng nhỏ | Mặc áo phao, không chở quá tải |
| Ghe máy nhỏ | Đi lại trong vùng kênh rạch, ra ao, ra ruộng | Nông dân, người nuôi tôm | Thuộc đường nội đồng, cống |
| Ghe, sà lan chở hàng | Chở lúa, vật tư, thức ăn tôm, vật liệu xây dựng | Thương lái, chủ vựa, doanh nghiệp | Đăng ký, đăng kiểm phương tiện theo quy định |
| Tàu cá | Khai thác biển, ra vào cửa sông Gành Hào | Ngư dân, chủ tàu | Quy định riêng về tàu cá, cảng cá |
| Ghe thuê đi tham quan | Ngắm kênh rạch, rừng ven biển, chợ ven sông | Khách theo nhu cầu | Thoả thuận rõ, đủ áo phao |
Nhìn chung, đường thủy ở đây hợp với chở hàng nặng và đi trong vùng kênh rạch nội đồng hơn là đi xa chở khách. Đi giữa các trung tâm phường, xã thì đường bộ nhanh và chủ động hơn nhiều.
Đò ngang: đi thế nào cho an toàn
Đò ngang vẫn là cách qua sông quen thuộc ở nhiều nơi trong vùng, nhất là những điểm cầu ở xa hoặc cầu chỉ cho người đi bộ. Đò chở người, xe máy, có khi cả hàng hoá nhỏ. Thời gian qua sông ngắn, nhưng tai nạn đò ngang ở đồng bằng thường xảy ra chính trong những phút ngắn ấy, khi đò quá tải, gặp sóng của tàu lớn đi ngang hoặc gió mạnh.
Khi đi đò: chờ đò cập bến hẳn mới bước xuống, dắt xe theo hướng dẫn của người lái, tắt máy xe, đứng hoặc ngồi đúng chỗ, giữ thăng bằng. Mặc áo phao nếu đò có; đi với trẻ nhỏ thì giữ chặt trẻ và yêu cầu áo phao cho trẻ. Thấy đò chở quá đông, chờ chuyến sau.
Mùa mưa, nước lớn, dòng chảy xiết; những ngày gió mạnh, có cảnh báo thời tiết, đò có thể ngừng chạy. Nếu người lái đò quyết định không chạy, đừng nài ép. Tìm đường vòng qua cầu dù xa hơn.
Thuê ghe đi kênh rạch: thoả thuận những gì
Lộ trình và thời gian. Nói rõ muốn đi đâu, qua những tuyến kênh nào, ghé đâu, bao lâu. Người chạy ghe sẽ cho biết tuyến nào đi được theo con nước hôm đó.
Số người và hành lý. Ghe nhỏ chở được ít người; chở quá tải là nguyên nhân hàng đầu gây lật ghe. Đừng cố nhồi thêm người cho "tiết kiệm".
Áo phao cho từng người. Yêu cầu đủ áo phao vừa cỡ, mặc suốt chuyến, kể cả người biết bơi. Nước kênh đục, dòng chảy và bùn đáy làm người bơi giỏi cũng có thể gặp nguy.
Phương án khi mưa, gió. Hỏi ghe có mái che không, gặp mưa to thì tấp vào đâu, có quay về sớm không.
Giá và cách trả. Thoả thuận trước toàn bộ, kể cả phí chờ, phí đi thêm; tránh tranh cãi giữa chừng trên sông.
Giờ con nước. Hỏi người lái hôm đó nước lớn, nước ròng vào giờ nào. Đi lúc nước ròng, kênh nhỏ có thể cạn, ghe mắc bùn; đi lúc nước lớn, qua cầu thấp lại khó. Người lái giỏi sẽ chọn giờ đi hợp con nước, bạn chỉ cần linh hoạt giờ hẹn.
Chở hàng bằng đường thủy: khi nào đáng
Với hàng nặng, cồng kềnh như lúa, vật liệu xây dựng, thức ăn tôm số lượng lớn, đường thủy vẫn có lợi thế: chở được nhiều, đi thẳng tới bờ ao, bờ ruộng, sân nhà ven kênh mà xe tải không vào được. Nhiều vựa lúa, cửa hàng vật liệu ở vùng kênh rạch vẫn giao hàng bằng ghe, sà lan.
Bất lợi là chậm, phụ thuộc con nước, cống đóng mở, cầu thấp. Với hàng cần nhanh như tôm tươi, thủy sản sống, đường bộ có xe lạnh thường được ưu tiên. Người kinh doanh nên tính cả hai phương án cho từng loại hàng, từng mùa.
Nếu tự đầu tư ghe, sà lan để chở hàng thuê, cần tìm hiểu quy định về đăng ký, đăng kiểm phương tiện thủy nội địa, bằng hoặc chứng chỉ của người điều khiển, bảo hiểm. Quy định này áp dụng tuỳ trọng tải và công suất máy; hỏi cơ quan quản lý giao thông của tỉnh trước khi mua phương tiện.
Quy tắc an toàn trên sông nước không được bỏ qua
Dù đi đò ngang năm phút hay đi ghe cả buổi, những quy tắc sau áp dụng cho mọi người:
- Mặc áo phao suốt chuyến, cài khoá đầy đủ.
- Không đứng, đi lại tuỳ tiện trên ghe nhỏ đang chạy; ngồi cân đối hai bên.
- Không uống rượu bia khi điều khiển hoặc ngồi ghe nhỏ.
- Trẻ em luôn có người lớn giữ, không để trẻ ngồi ở mép ghe.
- Gặp tàu lớn đi ngang, giữ chặt thành ghe, chờ sóng qua.
- Không đi ghe nhỏ ra cửa sông, ra biển khi có cảnh báo gió mạnh, áp thấp.
- Ban đêm chỉ đi khi ghe có đèn và người lái thuộc tuyến.
Nếu chẳng may rơi xuống nước: giữ bình tĩnh, nằm ngửa để áo phao nâng người, không cố bơi ngược dòng, chờ cứu hoặc bơi xiên về phía bờ. Người trên ghe ném vật nổi, không nhảy xuống cứu nếu không có kỹ năng và áo phao.
Đường thủy thay đổi thế nào theo thời gian
Người lớn tuổi ở Bạc Liêu còn nhớ thời đi chợ bằng xuồng, đi Cà Mau, đi Sài Gòn bằng tàu đò chạy dọc kênh xáng, mất cả ngày đêm. Chợ nổi, chợ ven sông là trung tâm buôn bán; nhà cửa quay mặt ra kênh, sau lưng mới là đường đất. Khi đường bộ được làm, cầu được bắc qua kênh, nhịp sống dần quay mặt ra đường.
Sự chuyển dịch này thấy rõ ở kiến trúc: nhà cũ có bến nước, cầu thang xuống kênh; nhà mới mở cửa ra đường bê tông. Ghe, xuồng trong nhiều gia đình nay chỉ dùng để ra ao, ra ruộng hoặc nằm trên bờ. Những tuyến tàu khách đường dài gần như không còn, nhường cho xe khách.
Tuy vậy, mạng kênh rạch vẫn là hạ tầng sống của vùng: dẫn nước cho ao tôm và ruộng lúa, tiêu thoát nước mùa mưa, chở hàng nặng. Mỗi khi bàn tới một tuyến đường mới, người ta vẫn phải tính tới cầu đủ cao cho ghe đi, cống đủ rộng cho nước qua. Đi đường bộ ở Bạc Liêu, thật ra là đi bên cạnh đường thủy.
Đường thủy và cửa biển Gành Hào
Gành Hào là nơi đường thủy còn sống động nhất trong vùng Bạc Liêu cũ. Sông Gành Hào là luồng tàu cá ra vào biển, có cảng cá, bến cá, cơ sở hậu cần nghề cá. Từ đây, ghe, tàu cũng nối sang vùng Cà Mau cũ ở bờ bên kia và ngược vào các vùng nội đồng.
Khách muốn trải nghiệm có thể xem cảnh tàu về bến buổi sáng từ bờ. Lên tàu cá hay đi theo tàu ra cửa biển không phải là dịch vụ du lịch; tàu cá chịu quy định quản lý riêng và vùng cửa biển có sóng gió khó lường. Nếu muốn đi ghe ra gần cửa sông, chỉ đi với ghe được phép chở khách, có áo phao, và theo hướng dẫn của người lái.
Với người làm ăn, cửa biển Gành Hào là đầu mối hàng thủy sản khai thác; chuyện kinh doanh thu mua, sơ chế ở đây được bàn trong mục doanh nghiệp của trang.
Đi đường thủy hay đường bộ: so sánh theo việc
Với người làm ăn và người dân vùng kênh rạch, chọn đường thủy hay đường bộ tuỳ việc cần làm. Bảng so sánh định tính:
| Việc cần làm | Đường thủy | Đường bộ |
|---|---|---|
| Chở vài tấn vật liệu tới nhà ven kênh | Thuận: ghe vào tận bến nhà | Khó nếu đường nhỏ, cầu yếu |
| Chở tôm tươi lên nhà máy | Chậm, phụ thuộc con nước | Nhanh, có xe lạnh |
| Đi chợ, đi học hằng ngày | Chỉ còn ở nơi chưa có đường | Phổ biến nhất |
| Thu hoạch lúa ở ruộng xa đường | Ghe chở lúa ra điểm tập kết | Phải chờ đường nội đồng khô |
| Tham quan kênh rạch, rừng ven biển | Đúng trải nghiệm cần có | Chỉ nhìn được từ bờ |
Nhiều chủ vựa, chủ cửa hàng vật liệu ở vùng sâu vẫn giữ cả ghe lẫn xe tải nhỏ, dùng tuỳ mùa và tuỳ khách. Đó là cách làm hợp với địa hình nơi đường bộ và đường thủy đan vào nhau.
Câu nên hỏi trước khi gửi hàng theo ghe
Ghe đi tuyến nào, mất bao lâu? Tuyến kênh và lịch cống quyết định thời gian; hỏi để biết hàng tới khi nào.
Hàng có được che mưa, kê cao không? Xi măng, phân bón, thức ăn tôm ướt là hỏng; ghe phải có bạt và sàn kê.
Ai chịu trách nhiệm nếu hàng rơi, ướt? Thoả thuận trước, ghi lại số lượng, tình trạng hàng khi giao lên ghe.
Người nhận ở đầu kia là ai? Ghi tên, số điện thoại người nhận, vị trí bến nhận cụ thể. Ở vùng kênh rạch, nhiều bến nhà nằm sâu trong rạch nhỏ; người lái ghe cần biết chính xác bến nào, mốc nào để cập bến đúng chỗ và đúng lúc nước lên.
Cước tính thế nào khi phải chờ nước? Ghe có thể phải nằm chờ con nước lên mới qua được cống hay cầu thấp. Thoả thuận trước cước có tính thêm khi chờ không, để tránh tranh cãi khi chuyến đi kéo dài hơn dự kiến vì lý do không ai muốn.
Câu hỏi thường gặp
Ở Bạc Liêu còn đi ghe, đò được không?
Còn, nhưng chủ yếu là đò ngang qua sông, kênh và ghe chở hàng, ghe đi lại trong vùng nội đồng. Tuyến chở khách đường dài bằng tàu, ghe gần như đã nhường cho đường bộ. Muốn đi ghe tham quan, hỏi người địa phương để thuê theo chuyến.
Kênh xáng Bạc Liêu – Cà Mau là kênh gì?
Đó là tuyến kênh nối vùng Bạc Liêu với Cà Mau, đào từ thời Pháp bằng xáng múc nên người dân quen gọi là kênh xáng. Kênh từng là đường vận chuyển chính giữa hai vùng trước khi quốc lộ 1 phát triển.
Đi đò ngang có bắt buộc mặc áo phao không?
Quy định an toàn đường thủy nội địa yêu cầu phương tiện chở khách trang bị áo phao, cứu sinh. Vì an toàn của chính mình, nên mặc áo phao trong suốt chuyến đò, đặc biệt là trẻ em và người không biết bơi.
Thuê ghe đi kênh rạch ở Bạc Liêu tìm ở đâu?
Thường hỏi qua chỗ nghỉ, người dân ở các bến, chợ ven sông hoặc khu vực Gành Hào. Chọn người lái thuộc tuyến, ghe có đủ áo phao, thoả thuận rõ lộ trình, số người và giá trước khi xuống ghe.
Chở vật liệu xây nhà bằng ghe có lợi gì?
Ghe, sà lan chở được nhiều và đưa vật liệu tới tận bờ kênh trước nhà mà xe tải không vào được, hợp với nhà ven kênh ở vùng sâu. Đổi lại chậm hơn và phụ thuộc con nước, cống, cầu thấp trên tuyến.
Đi ghe ra cửa biển Gành Hào có được không?
Chỉ nên đi với ghe được phép chở khách, có áo phao và người lái thuộc luồng. Vùng cửa biển sóng gió thay đổi nhanh; không đi khi có cảnh báo gió mạnh, áp thấp. Lên tàu cá không phải dịch vụ du lịch thông thường.