Bạc Liêu nằm ở vĩ độ thấp, ngoài đường đi thường gặp của bão biển Đông, nên ít khi bị bão đổ bộ trực tiếp. Nhưng ít không có nghĩa là không: cơn bão Linda đầu tháng 11 năm 1997 quét qua vùng ven biển bán đảo Cà Mau, gồm vùng Bạc Liêu, gây thiệt hại rất nặng về người và tàu thuyền, đến nay vẫn là mốc ký ức của cả vùng.
Những hiện tượng gió gây thiệt hại thường xuyên hơn ở đây là giông lốc trong mùa mưa, làm tốc mái, gãy cây, lật ghe, và gió chướng mùa khô tạo sóng lớn ven biển, đẩy triều lên cao. Ngoài ra, áp thấp hoặc bão ở ngoài khơi, dù không vào bờ, vẫn có thể gây gió mạnh, mưa lớn và biển động.
Bài phân biệt từng loại, mùa nào xảy ra, nguy hiểm ở chỗ nào và cách chuẩn bị. Thông tin cảnh báo cụ thể luôn phải theo bản tin của cơ quan khí tượng thủy văn và chỉ đạo của chính quyền địa phương.
Vì sao bão ít khi vào Bạc Liêu
Bão ở biển Đông hình thành và di chuyển theo quy luật mùa. Đầu mùa, khoảng tháng 6 – 8, bão thường đổ bộ vào các tỉnh phía Bắc; giữa mùa vào miền Trung; cuối mùa, khoảng tháng 10 – 12, quỹ đạo dịch dần xuống phía nam, có khi vào Nam Trung Bộ và Nam Bộ. Vùng Bạc Liêu ở rất gần xích đạo, nơi lực làm xoáy của trái đất yếu, nên bão hình thành hay đi tới đây ít hơn nhiều so với miền Trung.
Tuy vậy, chính vì hiếm, người dân và tàu thuyền ở đây từng chủ quan. Bão cuối mùa đi xuống thấp, tuy không mạnh bằng bão miền Trung, lại có thể đi vào khi ngư dân đang hoạt động đông trên biển, và vùng đất thấp, nhà cửa vốn không được xây để chịu bão.
Biến đổi khí hậu khiến giới khí tượng lưu ý khả năng bão và áp thấp đi xuống vĩ độ thấp có thể xuất hiện bất thường hơn. Đây là nhận định chung về xu hướng, không phải dự báo cho một năm cụ thể; điều thực tế là người ven biển không nên coi “Bạc Liêu không có bão” là chân lý.
Bão Linda 1997: bài học của vùng ven biển
Đầu tháng 11 năm 1997, cơn bão quốc tế đặt tên Linda, ở Việt Nam gọi là bão số 5 năm đó, đi vào vùng biển và ven biển bán đảo Cà Mau. Theo các tổng kết được dẫn nhiều, bão gây chết và mất tích hàng nghìn người, phần lớn là ngư dân đang trên biển, hàng nghìn tàu thuyền chìm và hư hỏng, nhà cửa ven biển đổ sập hàng loạt. Vùng ven biển thuộc Bạc Liêu cũ, khi đó còn trong tỉnh Minh Hải vừa tách, nằm trong vùng chịu thiệt hại.
Bài học được nhắc lại nhiều nhất từ bão Linda là thông tin cảnh báo tới ngư dân quá chậm, tàu thuyền thiếu phương tiện liên lạc, và nhiều người không tin bão sẽ vào vùng đất vốn hiếm bão. Từ sau đó, việc trang bị máy liên lạc, quản lý tàu ra khơi, kêu gọi tàu về nơi tránh trú và xây dựng khu neo đậu như ở cửa Gành Hào được đẩy mạnh.
Con số thiệt hại cụ thể khác nhau giữa các nguồn tổng kết nên không nêu lại ở đây. Với người đọc ở vùng Bạc Liêu, điều đáng giữ là: khi có tin bão hay áp thấp cuối năm hướng về Nam Bộ, cần làm theo chỉ đạo như ở vùng thường có bão, không chờ thấy gió mới tin.
Bốn loại gió mạnh ở Bạc Liêu: phân biệt để chuẩn bị đúng
Mỗi loại hiện tượng có mùa, thời gian và kiểu thiệt hại khác nhau:
| Hiện tượng | Mùa thường gặp | Kéo dài | Thiệt hại hay gặp |
|---|---|---|---|
| Giông, lốc | Mùa mưa, nhiều nhất khoảng tháng 5 – 9 | Vài phút tới dưới một giờ | Tốc mái tôn, gãy cây, đổ trụ điện nhỏ, lật xuồng ghe, sét đánh |
| Gió chướng | Mùa khô, khoảng tháng 11 – 4 | Nhiều ngày, nhiều tuần | Sóng lớn ven biển, sạt lở, nước dâng, tàu nhỏ không ra khơi được |
| Áp thấp nhiệt đới ngoài khơi | Thường cuối mùa mưa | Vài ngày | Mưa lớn, gió mạnh trên biển, biển động, có thể ngập |
| Bão đổ bộ hoặc đi sát | Hiếm, thường cuối năm | Một tới vài ngày | Gió rất mạnh, nước dâng, sóng lớn, thiệt hại nặng nếu không chuẩn bị |
Trong thực tế, giông lốc là hiện tượng gây thiệt hại thường xuyên nhất cho nhà cửa ở vùng Bạc Liêu; bão là hiện tượng hiếm nhưng gây thiệt hại lớn nhất khi xảy ra.
Gió chướng: không phải bão nhưng ảnh hưởng cả mùa
Gió chướng là gì. Người miền Tây gọi gió mùa đông bắc thổi trong mùa khô là gió chướng. Ở vùng ven biển phía đông như Bạc Liêu, gió thổi từ biển vào, mạnh nhất vào buổi chiều, thường có cảm giác mát và khô. Chữ “chướng” được giải thích theo nhiều cách trong dân gian, phổ biến là gió “trái chiều” với dòng chảy của sông.
Gió chướng đẩy nước vào. Gió thổi liên tục nhiều tuần làm nước biển dồn vào bờ, cộng với triều cường làm mực nước dâng cao hơn dự báo thiên văn. Đây là nguyên nhân chính của những đợt ngập cuối năm và sạt lở mạnh ở các đoạn bờ quay về hướng đông.
Gió chướng đẩy mặn. Cùng với việc nước sông cạn trong mùa khô, gió chướng giúp nước mặn lấn sâu hơn vào kênh rạch. Ở vùng chuyển đổi tôm – lúa, đây là lúc lấy nước mặn vào ruộng; ở vùng ngọt là lúc phải đóng cống chặt.
Gió chướng với nghề biển. Khi gió chướng mạnh, biển ven bờ có sóng lớn, tàu thuyền nhỏ của ngư dân Gành Hào phải nằm bờ nhiều ngày. Thông báo cấm biển hoặc hạn chế ra khơi trong những đợt gió mạnh là thông báo bắt buộc tuân theo.
Gió chướng cũng có lợi. Gió làm khô nhanh nước trên ruộng muối, giúp hạt muối kết tinh; làm quay trụ điện gió ven biển; làm dịu cái nóng mùa khô. Người ven biển vừa sợ vừa trông nó.
Giông lốc mùa mưa: nhỏ nhưng xảy ra thường xuyên
Giông lốc hình thành từ những đám mây dông phát triển mạnh vào buổi chiều mùa mưa. Trước khi mưa xuống, có thể có một luồng gió giật rất mạnh thổi từ đám mây ra, đủ sức lật mái tôn chưa bắt vít kỹ, quật đổ cây cau, cây dừa già, kéo đứt dây điện. Hiện tượng chỉ kéo dài vài phút nhưng thiệt hại có thể dồn vào một vài ấp.
Lốc xoáy thật sự, với cột xoáy chạm đất, ít gặp hơn nhưng có xảy ra ở đồng bằng. Những trận lốc này đi theo một vệt hẹp, nhà bên này đường tốc mái, nhà bên kia không sao. Không ai dự báo được chính xác chỗ lốc đi qua, chỉ có thể cảnh báo khả năng dông lốc trên một vùng rộng.
Sét là nguy hiểm đi kèm mà người làm đồng, làm vuông tôm hay coi nhẹ. Trên đồng trống, bờ vuông, đồng muối, người là vật cao nhất. Khi trời bắt đầu có sấm, nên rời đồng, không trú dưới cây đơn độc hay trong chòi lá trống giữa đồng, không đứng trên ghe giữa kênh rộng.
Chuẩn bị nhà cửa và ghe thuyền cho mùa gió
Phần lớn thiệt hại do gió ở vùng này có thể giảm nhiều bằng những việc làm sớm, trước mùa mưa và trước mùa gió chướng:
- Kiểm tra mái tôn, bắt thêm vít, buộc chằng mái bằng dây hoặc bao cát ở mép mái với nhà tạm, nhà lá, chòi canh vuông.
- Tỉa cây cao gần nhà, nhất là dừa già, cây có tán lớn vươn qua mái, cây sát đường dây điện.
- Cất gọn tôn, bạt, vật dụng nhẹ ngoài sân khi trời có dông; những vật này bay đi gây thương tích.
- Ghe xuồng neo ở bến kín, buộc nhiều dây, không neo ở đoạn sông rộng hứng gió; tàu đánh cá theo dõi thông báo và về nơi tránh trú khi được yêu cầu.
- Chuẩn bị đèn pin, sạc dự phòng, nước uống, thuốc thường dùng cho những ngày có thể mất điện.
- Lưu số liên lạc của trưởng ấp, cán bộ xã để báo khi có sự cố; theo dõi loa phát thanh và tin nhắn cảnh báo.
Nhà ven biển ngoài đê, nhà trên cọc ven sông lớn là những nơi cần được ưu tiên sơ tán khi có bão hoặc áp thấp mạnh hướng vào. Khi chính quyền vận động di dời, đừng chần chừ vì tiếc của.
Theo dõi cảnh báo thế nào cho khỏi bỏ sót
Bản tin dự báo, cảnh báo thiên tai chính thức do hệ thống khí tượng thủy văn quốc gia phát hành và được truyền lại qua truyền hình, đài phát thanh, báo điện tử và các ứng dụng của nhà nước. Ở cấp xã, loa phát thanh và các nhóm tin nhắn của ấp là kênh tới nhanh nhất với người không thường xem tin tức.
Khi đọc bản tin, chú ý ba thông tin: vị trí và hướng di chuyển của bão, áp thấp; cấp gió và cấp độ rủi ro thiên tai cho vùng biển, đất liền liên quan; khu vực bị cấm hoặc hạn chế ra khơi. Vùng biển trước mặt Bạc Liêu thường được nhắc trong bản tin dưới tên chung của vùng biển từ Cà Mau tới các tỉnh lân cận, nên cần để ý cả khi tên “Bạc Liêu” không xuất hiện.
Từ 7/2025, tên tỉnh trên bản tin là Cà Mau cho cả vùng Bạc Liêu cũ. Người quen nghe tên Bạc Liêu cần nhớ điều này, nhất là người lớn tuổi và ngư dân, để không bỏ qua một cảnh báo chỉ vì không nghe thấy tên quen.
Những hiểu lầm về gió bão ở vùng Bạc Liêu
“Miền Tây không có bão.” Đúng là hiếm, nhưng không phải không có. Bão Linda 1997 và một số cơn bão, áp thấp cuối mùa khác đi vào Nam Bộ là bằng chứng. Coi bão là chuyện không thể xảy ra chính là điều làm thiệt hại năm 1997 nặng thêm.
“Gió chướng là bão nhẹ.” Gió chướng là gió mùa thổi đều theo mùa, không có tâm xoáy như bão. Nó gây hại qua sóng, nước dâng và xâm nhập mặn kéo dài, chứ không phải qua sức gió giật đột ngột. Cách ứng phó vì thế khác: giữ đê, giữ bờ, điều tiết nước, thay vì chằng chống nhà trong một đêm.
“Trời nắng thì không lo dông.” Trong mùa mưa, buổi sáng nắng đẹp lại chính là điều kiện cho dông chiều phát triển mạnh. Người đi đồng, đi biển nên nhìn trời phía tây nam từ khoảng giữa trưa, không dựa vào cái nắng buổi sáng.
“Áp thấp ở xa không liên quan.” Áp thấp hay bão ở giữa biển Đông, dù không vào bờ, vẫn có thể làm biển động mạnh ở vùng biển phía nam và kéo theo mưa lớn trên đất liền. Ngư dân đánh bắt xa bờ chịu ảnh hưởng trước tiên, nên lệnh cấm biển có thể ban hành khi đất liền vẫn còn nắng.
Câu hỏi thường gặp
Bạc Liêu có cần xây nhà chống bão không?
Không cần theo tiêu chuẩn như vùng thường xuyên có bão mạnh, nhưng nhà ven biển nên có mái được liên kết chắc, tường và cột đủ cứng, nền đủ cao trước nước dâng. Với chi phí nhỏ, những chi tiết này giúp nhà đứng vững trước giông lốc hằng năm và an toàn hơn trong những năm hiếm hoi có bão.
Gió chướng có làm hỏng điện gió không?
Không. Trụ điện gió được thiết kế để vận hành trong dải tốc độ gió nhất định và tự dừng khi gió quá mạnh. Gió chướng mùa khô là mùa gió tốt, trụ quay đều nhất. Những đợt gió cực mạnh như bão mới là lúc hệ thống phải dừng để bảo vệ.
Có cần sơ tán khi có áp thấp nhiệt đới không?
Tuỳ cường độ, hướng đi và chỉ đạo của chính quyền. Thông thường áp thấp gây mưa lớn và biển động, tàu thuyền phải về bờ. Hộ ở ngoài đê, nhà yếu có thể được vận động di dời tạm. Người dân nên làm theo thông báo của xã thay vì tự đánh giá.
Vì sao giông lốc hay vào buổi chiều?
Vì buổi sáng mặt đất hấp thụ nắng, tới trưa và chiều không khí sát mặt đất nóng ẩm bốc lên mạnh, hình thành mây dông. Khi mây phát triển đủ lớn sẽ có mưa rào, sấm sét, gió giật. Trong mùa mưa, đây là nhịp gần như ngày nào cũng lặp lại.
Mùa khô có giông không?
Rất ít. Trong mùa khô, không khí khô và ổn định hơn, gió chướng thổi đều nên ít mây dông. Đôi khi có mưa trái mùa kèm giông vào cuối mùa khô, khoảng tháng 4, khi thời tiết đang chuyển, nhưng không thường xuyên như mùa mưa.
Ngư dân Gành Hào tránh trú bão ở đâu?
Khu vực cửa sông Gành Hào có khu neo đậu tránh trú cho tàu cá, ngoài ra tàu có thể vào sâu trong sông, kênh lớn. Khi có bão, tàu thuyền được hướng dẫn về các khu neo đậu theo kế hoạch của địa phương và lực lượng biên phòng. Chi tiết vị trí nên hỏi trực tiếp đơn vị quản lý cảng cá và biên phòng.